SONA 2026

By John Iremil Teodoro

BISAN ikalima rën dya nga State of the Nation Address (SONA) ni President Ferdinand R. Marcos, Jr. ukon ni BBM, samtang nagasëlëng kag nagapamati ti mayad ginabatyag ko man gihapon ang pagkahanugon nga kon andët bëkën si Leni Robredo ang presidente kang Filipinas kadya. Siguro mahambal ang mga Marcos loyalist kag ang mga Dutertard kanakën nga kinahanglan ko rën mag-move on. Pero tëngëd mga mangu sanda kag mga irintuon, indi nanda mahangpan nga ang ginakanugunan ko bëkët lamang para sa akën kaugalingën kundi para sa paarabuton kang atën pungsod.

Bisan sin-o pa ang presidente ginasëlëng ko gid ang live telecast kang mga SONA parehas kang ginhimu ko lang Lunes, Hulyo 27. Hëëd, bisan ang bastos nga si Rodrigo Duterte ginapamatian ko man ang SONA. Amo gani nga kang si BBM rën ang naga-SONA, abaw, daw indi ko daad dya pag-akuon, pero refreshing gid sëlngën kag pamatian. Very presidentiable magtalumpati si BBM kaysa kay Digong. Bisan wara nakatapos kang kolehiyo si BBM, mas edukado tana pamatian.

Nagustuhan ko nga ang laban sa sara kag tënga ka oras nga SONA ni BBM, sa Filipino dya. Duro lang garing nga mga tinaga nga nagasulakwid ang dila na pero telorable man. Mas sagad man gihapon magbasa kang talumpati sa Filipino si Noynoy Aquino, ang una nga presidente nga nag-Filipino sa SONA. Para kanakën, plus 10 dayon si BBM sa paggamit na kang Filipino hay mas duro ang makaintiyende kadya.

Ang ikarwa nga plus 10 nga itugro ko kay BBM amo ang para sa ginhambal na parte sa West Philippine Sea kag sa international tribunal ruling nga wara’t basehan ang nine-dash line claim kang China sa South China Sea. Sangka pagpang-bully kag pang-abuso ang ginahimu nanda sa mga Filipino nga soldado kag mangingisda sa atën nga kadagatan. Bongg gid ang hambal na nga, “We are not greedy. We are not racists. We are not liars… We are Filipinos, and we do not yield.” Hëëd, ang China ang sungak-sungak nga nagapang-agaw kang teritoryo, ang China ang racist sa paglarawan nanda kanatën nga mga amu kita, kag ang China ang nagabutig nahanëngëd sa mga malain nanda nga buhat sa West Philippine Sea.

Siyempre, ginapanëmdëm ko man nga kon si Digong ginabaligya na kita sa China, si BBM kadya ginabaligya na man kita sa Estados Unidos. Duro pa nga tinago nga mga tinakawan nga manggad ang mga Marcos sa America. Pero mayad-mayad rën lang dya gawa si BBM hay ginapakigbato na ang pungsod batok sa China. Indi lang natën paglipatan nga pareho kita nga ginaabuso kang China kag Estados Unidos. Bastos lang ang China, may finesse gawa ang USA sa pagpahilabët sa atën pungsod.

Amo gani nga minus 10 dayon kanakën si BBM hay daw excited tana sa Pax Silica, ang ginaplano nga AI-native industrial hub nga ipatindëg sa New Clark City sa Capas, Tarlac. Inisyatibo dya kang duro nga mga pungsod nga kaalyado kang Estados Unidos nga siyempre ginapangunahan kang mga Americano. Daw nami dya pamatian ay mapabaskëg ang industriya kang artificial intelligence, semiconductors, rare earth, advanced manufacturing, kag iban nga mga makabag-o nga teknolohiya rëgya kanatën. Mahimu dya magbukas kang linibo nga mga trabaho nga taas ang suweldo, mangin competitive ang Filipinas sa patag kang AI, kag masëlpë ang pagpanguna kang China sa mga industriya nga dya.

Ang problema, bahël ang mangin epekto kadya sa palibot. Dalok sa tubig kag koryente ang industriya nga dya. Kadya pa lang gani ginakuláng rën kita sa tubig kag koryente ti madugang pa dyang Pax Silica. Tam-an man ka lapad ang lupa nga kinahanglan para rëgya nga 1,650 ka ektarya gid. Ti, duro liwan ang maduraan kag maagawan kang lupa kadya kag mamahal man ang presyo kang mga lupa sa palibot kadya. Ang mga imol, wara rën gid it tsansa nga makabakal pa kang kaugalingën nga lupa. Kag ang masëbë sa tanan, madugangan ang gahëm kang Estados Unidos nga maimpluwensiyahan ukon makontrol ang atën ekonomiya kag panggobyerno. Makaluwas matuod kita sa China pero mahulog man kita sa patibong kang America.

Minus 10 man si BBM nga gusto ang nuclear power plant. Ang sara sa mga white elephant nga proyekto kang diktador na nga amay amo ang Bataan Nuclear Power Plant nga asta kadya wara napuslan, nagbulig lang lëbëng sa utang kang atën pungsod. Delikado dya nga plano tëngëd may linog pirme kag rapit ang Bataan sa Metro Manila. Kon may nuclear meltdown, duro gid ang maapektuhan. Indi gani mapadalagan ka mayad kang gobyerno ang electric grid kang pungsod ang nuclear plant pa ayhan?

Bisan matuod nami pamatian si BBM mag-deliver kang SONA kaysa kay Digong, paraho man gihapon sanda nga nagapang-charot lang. Empty words and promises kang mga politiko. Halos binutig kag pang-atik kon maghambal sanda. Parehas ka ria, hambal ni BBM bahël rën kuno ang gin-improve kang health care sa pungsod nga duro rën ang mga pasyente nga nagaguwa sa mga government hospital nga zero ang bill. Sanaol! Kadya lang nga mga binulan, may tatlo ka manunulat ako nga kilala nga nagmasakit, nahospital, kag naoperahan. Mga propesor sanda kag may mayad nga kita pero nagmasakit lang naubusan dayon kang kuwarta. Kinahanglan pa manawagan kang bulig pinansiyal sa Facebook. Ginakurdam ako kon makabalita ako kang mga amo kadya hay ginaimadyin ko man nga kon magmasakit ako kang grabe sigurado nga mamurdoy man ako. Amo dya kato ang natabô sa pamilya namën kang ma-renal failure si Nanay kag nag-dialysis kag nagpa-kidney transpalant.

Kairinit man nga daw ginapahambog gid ni BBM nga puwede mangayo sa Philhealth kang PhP20,000 kada tuig para sa maintenance medicine. Hello! Tam-an dya ka gamay. Ang bayte mil darwa lang ria ka bulan nga maintenance ko para sa akën diabetes.

Wara’t pulos kag halit lamang sa pungsod ang mga politiko, Marcos man ukon Duterte, pareho nga mga korap kag indi masarigan.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.