Sibalom Eco-SWM Center

Ni John Iremil Teodoro

GINADAYAW ko gid ang pamunuan kang banwa kang Sibalom, Antique para sa pagpasad kang Sibalom Eco-SWM Center and Central Materials Recovery Facility sa Brgy. Iglanot kang amo nga banwa. Daad ang tanan nga mga banwa sa Antique, pati sa bilog nga Filipinas, may amo kadya nga pasilidad agëd mapuslan ang mga basura kag mapahagan-hagan ang polusyon sa atën palibot.

Darwa rën kami ka beses nga nag-agto sa Rainbow River sa Brgy. Imparayan kang partner ko nga si Jay. Kapira rën man namën naagyan ang karatula kang Sibalom Eco-SWM Center sa binit-karsada pero wara gid kami naghapit hay sërëdlën pa dya. Pero kang nagligad nga Biyernes Santo, kang manaog kami halin sa Aningalan, nagdesisyon kami nga sa alternative road pa-Sibalom kami maagi panaog sa Apong kag Cabladan, asta sa Imparayan. Tam-an ka lubak-lubak ang dalan halin sa Aningalan pa-Cabladan pero masarangan man ni Ani, ang amën nga Jimny.

Samtang nagapanaog kami, hambal ni Jay mahapit kami sa Sibalom Eco-SWM Center hay may parke dya. Gusto na maman-an kon may ano rugto. Pagkakita namën kang karatula, ginpamangkot ako ni Jay kon ano syudon ang SWM. Hambal ko, Solid Waste Management. Na-excite tana kag naghambal nga kon amo, kinahanglan namën dya nga makita. Nagliko kami pasëlëd sa karsada kag mayad hay nami ang simentado nga aragyan.

Daw nangësyan kami nga nasadyahan kang makalab-ot kami sa Sibalom Eco-SWM Center. Duro ang mga daragkël nga binagtëng kang mga plastik kag botelya nga basura pero segregated rën. Abi gani namën wara it tawo hay Biyernes Santo. Mayad hay bukas ang pasilidad kag nakasëlëd kami. May mal-an nga laki nga nagapatuyayo ang nagabantay sa lugar. Udto-adlaw abi kag tuman ka init ang sirak kang adlaw. Ginpamangkot namën tana kon puwede namën sëlngën ang lugar hay interesado kami. Naghëëd tana kag nakita ko, may imaw gali tana nga bayi nga nagasága kang mga plastik nga basura.

Gindara kami ni Manong sa andang opisina. May gintawag tana nga sangka bayi pa nga mas bata nga nagabantay. Tana si Efril Rose Alinsob nga full-time nga empleyado kang sentro. Ang pasilidad nga dya, hambal na, sa idalëm kang munisipyo kang Sibalom. Gindara kami ni Efril Rose ang pihak nga building sa diin makita ang mga galingan kang plastik kag botelya nga ginahimu nga bricks. Na-excite kami ni Jay hay kon ginabaligya nanda dya, rugto kami mabakal kananda para sa ipatindëg namën nga balay sa Aningalan. Puwede man dya himuon nga walking path sa amën mga hardin.

May nakita ako nga dokumentaryo sa Youtube parte sa parehas kadya nga solid waste management facility sa Bali, Indonesia. May nabasa man ako sa balita nga sa Boracay may amo man kadya nga NGO. Pero nalipay gid ako nga may amo gali kadya sa Sibalom kag rapit pa sa Aningalan!

Sunô kay Silpa Kaza, senior urban development specialist kang World Bank, mahimu nga makalab-ot sa 29 ka tonelada kang basura nga plastik ang maanod sa dagat kada tuig umpisa sa 2040. Para mas maimadyin natën dya, ginapaanggid na dya sa sangka trak nga botelya nga plastik nga ginatablëg sa Atlantic Ocean pira ka beses sa sangka minuto sa bilog nga tuig. Ti, may pira haw ka minutos ang sangka tuig? 525,948 minutos!

Amo dya ang rason kon andët importante nga programa ang Sibalom Eco-SWM Center and Central Materials Recovery Facility. Kapin pa gid hay sunô sa ourworlddata.org, 36.38% ang mga oceanic plastic waste sa kalibutan kang 2019 naghalin gid dya kanatën sa Filipinas. Ginaanod dya halin sa mga estero kag suba paagto sa dagat.

Sobra rën sa darwa ka dekada napasar ang “Ecological Solid Waste Management Act of 2000” ukon ang Republic Act No. 9003, ang laye nga nagatalana nga dapat may sistematiko kag komprehensibo nga programa ang estado agëd dumarahan ang solido nga mga  basura. Amo dya ang rason kon andët ang kada barangay may MRF ukon material recovery facility. Ang problema, kalabanan sa baranggay pa lang, sala rën kon kis-a ukon kulang ang pagdumara sa mga basura.

Namangkot ako kay Efril Rose kon nagabaton man bala ang Eco-SWM center nanda kang mga basura halin sa iban nga banwa. Ang ginapanëmdëm ko abi amo ang Aningalan. Pira rën ka bulan nga nanotisyaran ko nga nagaduro ang mga basura nga ginatablëg sa binit-karsada lang. Pero ang sabat na, ang mga basura lang kang Sibalom ang mahimu dar-ën sa andang pasilidad.

Sa opisina nanda Efril Rose, may naka-display nga mga kalú kag eco-bag nga nahimu sa mga basura nga plastik. Ginabaligya nanda dya. Sanda kuno ang nagahimu. May pira ka makina nga panahi rugto. Nagbakal kami ni Jay kang darwa ka kalú nga gamitën namën kon nagapananëm kami sa Hardin Sirena. Nagbakal man kami kang apat ka eco-bag nga ipangregalo namën sa amën mga abyan.

Masuwerte ang mga taga-Sibalom hay may mayad kag episyente sanda nga solid waste management program. Kag mayad hay nabëtang dya antes ang Sibalom Natural Park. Bahël dya nga bulig agëd indi rën magrapta ang mga basura sa katalunan nanda.

Handëm namën nga magbalik pa rugto ni Jay agëd pamasyaran ang andang eco-park. Gusto man namën mag-obserbar sa operasyon kang SWM Center agëd basi mahimu dya namën sa Aningalan sa pira ka adlaw. Samtang wara pa ti amo kadya nga pasilidad sa San Remigio, daad ang mga tag-iya kang mga resort kag restawran sa Aningalan ang mangita kang paagi nga indi magrapta ang andang mga basura. Kag siyempre, pati daad ang mga tawo nga nagapamasyar sa Aningalan, indi nanda pag-ibilin ang andang mga basura kon magsaka sanda rugto agëd i-enjoy ang maramig nga hangin kag ang berde nga palibot rugto.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.