UMPIL Congress sa Baguio

Ni John Iremil Teodoro

ANG panulatan bëkën lamang it sangka sining kundi sangka pagtindëg. Ang manunulat wara lamang nagatuga kundi nagabatò. Kita nga mga manunulat manugsaysay kang kamatuoran.

Amo dya ang mga nasulat ko sa akën notes samtang nagapamati sa hinun-anën kang manunulat nga taga-Kordilyera nga si Luchie Maranan sa ika-52 nga Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) National Writers’ Congress kag ang ika-39 nga Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas rëgya sa Syudad Baguio kang nagligad nga Sabado, Abril 25, nga ginahiwat sa University of the Philippines Baguio.

Mga panghëna-hëna dya nga buhay ko rën ginapatihan kag ginatinguhaan gid nga himuon sa akën kabuhi. Mas nagnamit dya pamatian hay may sangka manunulat nga ginahambal dya liwan sa sangka matigda nga pamaagi kag may mapag-ën nga panindëgan parehas ni Maranan. Para kanakën amo dya ang matuod-tuod nga validation sa pagkamanunulat ko sa sëlëd kang mga apat rën ka dekada. Mga ideya nga dapat liwat-liwatën pirme sa akën kaugalingën hay basi malipatan ko sa tënga kang mga pagsulay kang mga award, international publication, promotion, kag ilusyon kang kasikatan.

Ang tema kang Kongreso namën sa UMPIL kadya nga tuig amo ang “Harayang Pampanitikan sa Katwiran at Paninindigan ng Bayan.” Kinahanglan binagbinagën ang papel kang pagsulat kag kang mga manunulat sa atën pungsod ilabi rën gid kadya nga nagapatong-patong ang mga krisis indi lamang sa Filipinas kundi sa bilog nga kalibutan. May giyera man gihapon sa Ukraine, nagdugang pa ang giyera sa Iran nga nagpataas kang presyo kang gasolina kag duro nga mga OFW ang naduraan kang obra sa Middle East.

Sa atën pungsod, nagalala ang giyera sa tënga kang Puwersa ng Kadiliman (Marcos) kag Puwersa ng Kasamaan (Duterte). Amo dya ang giyera nga ginagamit nanda ang gahëm kang naratibo. Mansig parapta sanda kang mga kabutigan kapin pa gid ang mga kampon kang mga Duterte. May mga manunulat kag peryodista pa gani nga man-an mo nabaydan amo ria nga todo depensa kag bulig sa pagparapta kang fake news para sa mga Duterte. Amo gid dya ang tiyempo agëd usisaën kang mga manunulat sa Filipinas ang andang konsensiya kag ang andang papel para sa pagtukod kang demokratiko nga nasyon.

Ang pamulongpulong ni Maranan ginatig-uluhan nga “Panitik/Pagtindig: Ang Panulat bilang Sandata at Paninindigan ng Bayan.” Ang pira ka mga pamangkot na, sa tiyempo kang krisis ano ang papel kang mannunulat? Asta sa diin natën dar-ën ang atën panulat? Hambal na, “Tayo ba ay tagamasid lamang? Tagapagtala? O tayo ba ay tagasuri, tagapamagitan o tagapagdaloy ng katotohanan at pagbabago? Hindi na ako magpapatumpik-tumpik pa. Kung ako ang tatanungin, matagal nang malinaw ang aking sagot bilang manunulat: Ang panitikan ay hindi lamang sining. Ito ay pagtindig.” Kag ginmitlang na ang mga ngaran kang mga martir nga manunulat nga nanindëgan bëkët lamang sa andang ginapangsulat kundi mismo sa andang mga hinimuan: Emmanuel Lacaba, Kerima Tariman, Ericson Acosta, kag RJ Ledesma. Si Ledesma ang sangka bata nga manunulat nga nagabulig sa mga mamumugon nga ginpatay kang mga militar sa Negros kang nagligad lamang nga semana.

Ang sara man sa mga naghambal sa kumperensiya amo ang Ilokano nga manunulat nga si Ariel Tabag. Angay kay Maranan, nagapati si Tabag nga importante ang kamatuoran sa atën mga sinulatan. Hambal na, “Tungkulin ng manunulat ang magsulat nang maganda at ang pagsulat ng katotohanan. Kung nagtatagpo ang estetika at etika, ang literatura ay nagiging memorya at konsensiya.”

Si Pambansang Alagad sa Sining para sa Pelikula, Kidlat Tahimik, ang nag-keynote lecture. Parehas sa pirme na ginahambal sa anang mga lektura kag sentro kang ideya kang anang mga pelikula, kinahanglan kang mga manunulat kag kang tanan nga mga alagad kang sining nga mangin hilway sa ginbilin nga legasiya kang kolonisasyon sa atën kultura. Kinahanglan ang dekolonisasyon sa atën edukasyon, sa atën mga sinulatan, sa atën pang-adlaw-adlaw nga pagpangabuhi. Siyempre, tëngëd si Kidlat Tahimik dya, indi gid madura ang kawayan na nga kamera, nga antes magtakëp ang Kongreso, nagposing ang tanan agëd “magpakodak” sa tanhaga na nga kamera nga dya!

Ang mga manunulat nga ginpasidënggan kadya nga tuig kang Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas, sangka lifetime achievement award, amo sanday Glecy Atienza (Dulang Filipino), Jose Wendell Capili (Sanaysay at Tula sa Ingles), Frank Cimatu (Tula sa Filipino at Ingles), Richel Dorotan (Katha sa Binisaya), Daniel Nesperos (Tula sa Ilokano), Raymundo Pandan, Jr. (Katha sa Ingles), kag Galileo Zafra (Kasaysayan at Kritisismong Pampanitikan sa Filipino). Ang nagbaton kang Gawad Paz Marquez Benitez para sa sagad kag dedikasyon sa pagtudlo kang literatura amo si Elizabeth Alviar-Calinawagan, retirado nga manunudlo kang UP Baguio. Ang Palihang Rogelio Sicat ang nakabaton kang Gawad Pedro Bucaneg para sa aktibo kag mabinungahën nga grupo kang mga manunulat.

Samtang ginasulat ko ang salaysay nga dya, tatlo rën ka adlaw nga natapos ang UMPIL Congress. Pero rëgya man gihapon kami kang partner ko nga si Jay sa syudad kang mga bulak, istroberi, kag pine tree. Nagapahërëm-hërëm kami anay dya sa ramig. May pira pa kami ka adlaw nga bakasyon rëgya sa Baguio agëd bisitahën ang mga paborito namën nga lugar kag makipagkita sa mga abyan nga manunulat rëgya. Pero siyempre, mauli gid kami sa Aningalan.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.