Mga Bulak kang Aningalan

Ni John Iremil Teodoro

ANG paborito ko nga walking path sa Aningalan amo ang dalan pasëlëd sa Danaw Lake. Bëkët dya it simentado, lauhon kon bag-o lang nag-uran, kag mabato. Siguro ginbuldos dya kauna, gintampëkan kang graba, kag ginpaagyan kang gamay nga pison. Pero ang gusto ko sa karsda nga dya, naatëpan kang mga sanga kag dahon kang mga rabong nga kahoy sa magtimbang nga kilid kang dalan. Sa binit may mga hilamon nga nagapamëkad.

Masami aga ako, mga alas-seis asta alas-siyete, ako nagapanaw rëgya. Isut ang nagaaragi nga nagapanaw ukon nagasakay sa motor. Kon kis-a, ginapukaw ko ang partner ko nga si Jay para mag-walking kami rugto kag rugto kami sa gamay nga tulay antis ang Danaw Lake mangape. May sapa rugto kag nami mamati sa mahinay nga kalas kang tubig kag huni kang mga pispis.

Siguro mga sangka kilometro kag tënga man halin sa highway ang Danaw Lake nga sangka sikat nga destinasyon sa Aningalan hay may lake sanda nga puwede magbalsa kag may mga kawayan nga cottage sa hardin. Halin sa highway medyo paliko ang karsada kag medyo pasaka-panaog man. Ti nami gid nga paranawan para maka-exerecise. Sa pinakamataas nga kurbada kang karsada, sa atubang kang sangka sarado nga resort nga ang mga kamalig sa bakulod, makita ang mga hobbit house kang HOBB8. Kang una ko dya makita, nalipay gid ako hay ka tanhaga gid sa akën panërëkan!

Kang adlaw antis ako magbalik dya sa Manila kang nagligad nga semana, bilog kami nga adlaw ni Jay sa Aningalan. Aga pa kami nagsaka hay kinahanglan namën magbakal kang mga kahoy sa sangka hardware sa Sibalom. Hambal abi kang darwa ka panday, kulang ang mga kahoy para sa darwa ka bintana kang kamalig nga ginapahimu namën sa Hardin Sirena. Hambal namën, manaog kami dayon pagkatapos igma hay maempake pa ako. May balon kami nga packed lunch pero natapos rën kami kaën, nakapahuway-huway rën, kag nakapagpangape rën gani, wara man kami gihapon it gana maghalin rugto. Asta sa naglisensiya rën ang darwa ka panday nga mapanaw rën sanda hay alas-singko rën, nami man gihapon ang pungko namën ni Jay sa lamesa nga mahogany sa hardin kag magsëlëng kag manilag sa kaanyag kang Aningalan. Ginakadlawan lang namën nga darwa ang amën kaugalingën. Man-an namën nga obsessed kami sa manami nga lugar nga dya sa kabukidan!

Ang gusto ko pa sa Aningalan, bisan udto-adlaw puwede mag-walking. Kapin pa gid kon magënëm-gënëm. Kag bisan pa nagasirak ang adlaw. Ramig man gihapon ang hëyëp kang hangin. Amo ria nga nagairitëm kami ni Jay. Daw parehas dya kato kang una ko nga pag-agto sa Ubud sa Bali, Indonesia kang 2012. Nobyembre to kag mabugnaw man ang hëyëp kang hangin. Panaw man ako nga panaw nga wara nagapamayong. Pagkatapos lang kang tatlo ka adlaw, nag-chocolate brown rën ang akën panit! Kadyang Christmas break, nag-itëm man ako hay daw harus rugto kami rën nagaistar ni Jay.

Sa pag-walking ko sa dalan pa Danaw Lake kang nagligad nga semana, daw nagduro ang mga bulak sa binit-dalan. Nadëmdëman ko dayon ang mga dalan sa Lenhovda, ang lugar kang bugto ko nga si Mimi sa Sweden, nga kon tingadlaw duro man ang mga bulak. Kon magpakodak gani ako sa mga bulak, hambalan ako ni Mimi nga, “Maan, Kuya mga hilamon ria!” Ti masabat man ako kang, “Ti ano kon hilamon? Nami man gihapon!”

Duro ang parungpong nga kanaryo ang mga bulak nga daw gagmay nga mga orkidyas. Siyempre gin-Google ko dya pag-uli ko sa Maybato. Sweet yellow clover ukon yellow melilot kuno dya kag ang scientific name ka dya Melilotus officinalis. Siyempre bëkët ako sigurado kon husto dya hay nag-Google man lang ako base sa mga piktyur nga ginbëël ko. May mga nagatubo kag nagapamulak man nga mga blue potterweed ukon blue snake weed. Nagahining nga berde ang mga dahon kadya nga daw daragkël nga mint leaves kag may green dya nga sanga nga daw gamay nga man-ëg kag may bulak nga blue. Pamilyar ako sa hilamon nga dya hay kang gamay pa ako, duro dya sa taramnan kang Maybato nga nagaturubo sa mga kahon kon matapos ang ani.

May gamay nga kahoy man nga nagapamëkad kang gagmay nga mga puti nga nagapungpong nga bulak. Duro kon mamulak, daw nagahimu nga Christmas tree ang puno. Kag nasadyahan gid ako hay kang ginkunsulta ko ang libro nga Philippine Native Tress 303: Up Close and Personal (Forest Foundation Philippines, 2018) nga gin-edit nanday Edwino Fernando kag iban pa, ang common name ka dya amo ang uyók kag ang scientific name Saurauia elegans. Nagatubo kuno dya sa talon sa mga pil-as sa Luzon.  Una namën nakita ni Jay sa dalan pasëlëd sa Igbaclag Cave. Ang assignment ko para sa kaugalingën amo ang maman-an kon ano ang tawag sa kahoy nga dya sa Aningalan area.

Siyempre duro man ang mga garden flower sa Aningalan parehas kang milflores, dahlia, cosmos, siete flores, rosas, marigold, palochina, nanarisari nga begonia, Malaysian mums, kag ang bongga nga pink bouquet nga ginatawag nanda nga San Francisco. Ang nami sa mga bulak kang Aningalan, bilog nga tuig may mga bulak. Bëkët pareho sa Lenhovda nga may winter, kag kada spring kag summer lang nagaduro ang bulak.

 

Daw nalugaw-an man ako nga indi ko mangaranan ang duro nga mga bulak kang Aningalan kadya pero wara ako nagadali nga maman-an dayon ang andang mga ngaran sa Kinaray-a, Ingles, kag pati scientific name. Sa kadya, pamatyag namën ni Jay taga-Aningalan rën kami. Kadya nga may hardin rën kami rugto, kada uli ko sa Antique mas laban nga sa Aningalan ako maistar. Sa pagretiro ko sa akën obra dya sa Manila, pinakalawig rën ang walo ka tuig, sa Aningalan ako maistar. Duro pa ang mga oportunidad nga matukiban ko ang ngaran kang mga bulak rugto sa kabukidan.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginabaton na ang S.E.A. WRITE Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.