KRITIKA sa Antique

Ni John Iremil Teodoro

NALIPAY gid ako kag nagapasalamat sa University of Antique (UA) sa pag-host kang 14^th KRITIKA La Salle National Workshop on Art and Cultural Criticism kang nagligad nga semana, maghalin sa Marso 22 asta 29. Bilang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center (BNSCWC) kang Da La Salle University, handëm ko gid nga madara sa Antique ang Kritika Workshop.

Pira rën ka tuig nga nagalibot sa Isla Panay ang Kritika. Pira man dya ka tuig nga gin-host kang University of San Agustin (USA) sa Syudad Iloilo. Kang 2024, gin-host dya kang Northern Iloilo State University (NISU) sa Estancia, Iloilo. Kang sarang tuig gin-host dya kang Roxas City Local Government Unit sa Capiz. Bilang kataw kang Isla Panay, nasadyahan gid ako nga ang “home island” kang Kritika amo ang akën pinalangga nga isla nga ginmat-an.

Antes pa man ako mangin direktor kang BNSCWC, naimbitar rën ako nanday Workshop Director Rolando Tolentino kag BNSCWC Director Ronald Baytan nga magpanelist sa Kritika. Bisan nga mas ginasëlëng ko ang akën kaugalingën bilang creative writer, duro man ako nasulat nga mga “research paper” tëngëd sa adbokasiya ko sa pagpalapnag kang literatura kang Kabisayaan kapin pa gid kang literaturang Hiligaynon. Ang akën disertasyon sangka literary studies nahanëngëd sa mga babayeng manunulat sa Hiligaynon kang Panay kag Negros. Adbokasiya ko man ang pagtukod kang sangka sahi kang pungsodnon nga pulong nga Filipino nga nagatubong ang mga pulong kang Kabisayaan kapin pa gid ang Hiligaynon kag Filipino.

Ang libro ko nga Sa Sariling Pulong: Mga Sanaysay Tungkol sa Filipino Bilang Pambansang Wika (San Agustin Center of Studies, 2014) nangin finalist sa National Book Award para sa literary criticism Manila Critics Circle kag National Book Development Board. Duro rën man ako nga nabantala nga mga papel sa mga research journal. Sangka literary scholar man gid ako kag sa kada pagpungko ko bilang panelist sa Kritika, daw ginabaid ang binangon kang akën pagkakritiko.

Sa 14^th Kritika may darwa ka papel ang nakatoka kanakën bilang lead panelist. Syudon, kinahanglan ko magtugro kang mëgë nga lektura kag mag-moderate kang workshop session kang darwa ka fellow nga naka-assign kanakën nga sanday Hammin Casan nga ang papel “Kalilintad o Ginawa: Analysis of Peace and Conflict of the Persona-Vision-Addressee in the Meranaw Epic Darangen,” kag Joelan Peralta nga ang papel “Where the Concrete Meets the Sea: Development Logic and Politics of Coastal Infrastructure in Antique.”

Si Hammin sangka associate professor sa Department of English kag Assistant Dean kang College of Social Sciences and Humanities kang Mindanao State University sa Syudad Marawi. Gin-estudyuhan na sa anang papel ang konsepto kang mga Mëranaw kang paghidaet nga makita sa epiko nga Darangën. May darwa ako ka mayor nga suhestiyon para mapapag-ën ang papel na. Una, mag-research tana sa mga nahimu rën nga pagtuon sa peace studies hay nami ang maamot na nga anggulo kang literatura kang Maranaw sa area nga dya. Ikarwa, ang basahën na ang Darangën sa mas lapad nga konteksto kadya gamit ang archipelagic lens. Kinahanglan na ipaanggid ang epiko nanda sa mga epiko sa atën arkipelago parehas sa Panay Sugidanën kag pati sa mga iningëd natën nga mga arkipelago kang Indonesia kag Malaysia. Basi gani may koneksiyon ang mga epiko sa Filipinas sa Ramayana kag Mahabharata kang Sri Lanka. Ang nami kay Hammin, bukas tana sa mga suhestiyon ko kag kang iban pa nga mga panelist. Rayë ang malab-ot kang mga iskolar nga may mapainëbësën sa pagpamati sa iba. Sa obserbasyon ko abi, ang mga hambog kag mga feelingera nga mga fellow sa mga workshop, amo ang mahina ang utok, limitado ang talent, kag man-an mo nga wara it puturo bilang iskolar ukon manunulat.

Si Joelan Peralta ang pinakabata sa mga fellow. Estudyante tana kang Secondary Education major in English kang UA kag taga-San Jose de Buenavista, Antique. Si Joelan ang Associate Editor for Supervision kang The PRISM, ang official student paper kang UA. Ang gusto ko kay Joelan, bëkët it hambog bisan sagad magsulat para sa edad na. Ang papel na parte sa San Jose de Buenavista Esplanade nga ginakuwestiyon rën kadya sa korte ang legalidad hay natural breeding area gali dya kang pawikan kag duro ang mga mangingisda ang apektado ang parangabuhian tëngëd napaderan ang baybayën. Daad duro pa ang mga kabataan sa Antique nga mas mangin kritikal sa mga bagay-bagay sa palibot. Nabasa ko rën man ang mga binalaybay ni Joelan sa Kinaray-a hay ginsumiter na dya para sa Luntiang Palihan kang nagligad nga tuig nga gin-host man kang UA. Ugaring naurihi dya amo nga wara tana nangin fellow. Nami ang anang mga binalaybay. Hambal ko gani kana, padayunon na gid ang pagsulat sa Kinaray-a.

Gusto ko gid pasalamatan ang mga kaimaw ko nga panelist mag-umpisa kay Rolando Tolentino kang UP Diliman nga tana ang nagasirbe bilang workshop director. Salamat man kay Anne Frances Sangil, kaimaw ko nga manunudlo sa Departamento kang Literatura sa La Salle, ang matandës kag motherly nga deputy workshop director. Salamat gid sa imaw namën nga mga panelist nga sanday Antonio Hila, Dayang Magdalena Nirvana Tamanio Yraola, Antonette Talaue-Arogo, Ronald Baytan, Jose Kervin Cesar Calabias, kag Isidoro Cruz.

Liwat-liwat gid ako nga magapasalamat sa mga administrador kang University of Antique nga naghimu kang paagi nga madayon gid ang Kritika sa Antique sa pihak kang pag-cost cutting tëngëd sa energy crisis kadya dara kang giyera sa Iran. Duro-duro gid nga salamat kay Dean Ruzel Espino-Paller kang College of Arts and Sciences. Salamat sa darwa ka president kang UA: Dr. Pablo Crespo, immediate past president, kag ang amiga ko nga manunulat nga si Dr. Jelyn Alentajan, ang OIC President kadya. Salamat man ay Dr. Catherine Viesca, ang Vice President for Academic Affairs. Salamat gid sa akën sëëd nga amiga nga si Tiking, Ms. Shecky Mae Villavert, ang External Affairs Director. Salamat man sa mga manunudlo, staff, kag estudyante kang UA nga nagbulig agëd magdinarag-ën ang Kritika 2026.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.