J. Elizalde Navarro

By John Iremil Teodoro

SAMTANG nagaigma kami kang sangka amiga ko sa restawran kang Fundacion Sanso Art Museum sa San Juan City kang sarang semana, may nakita ako nga coffee table book nga nakabëtang sa kang bookshelf kang mga ginabaligya nga libro. Nabasa ko ang ngaran nga J. Elizalde Navarro. Nagtindëg dayon ako kang ginbëël ang libro agëd usisaën.

Kang 2008 pa gali ginbantala kang The National Museum of the Philippines ang libro nga dya, nga ang awtor, ang pintor kag art critic nga si Cid Reyes. Ang libro may simple nga tig-ulo nga J. Elizalde Navarro. Si Elizalde Navarro sangka National Artist for Visual Arts nga ginbata kag nagbahël sa San Jose de Buenavista, Antique. Tana ang una kag nagaisarahanën nga National Artist nga Antikenyo.

Ang libro istorya kang kabuhi ni Elizalde Navarro kag kasaysayan kang anang taliambong. Kanugon nga ang kopya kang restawran wara ginabaligya. Para dya kuno sa andang reading room nga tambi lang kang restawran. Ti, pagbalik ko sa La Salle, nagdiretso ako sa library agëd basahën ang libro nga dya.

Gintawo katong Mayo 22, 1924 sa San Jose si Jeremias “Jerry” Elizalde Navarro. Bicolano ang anang tatay nga si Emiliano Navarro nga gin-assign sa Bureau of Educaton sa Antique kang 1920. Ang anang asawa nga si Paz Elizalde ang taga-Antique. Si Elizalde Navarro pang lima sa anëm nga magburugto. Ang anang mga magurang sanday Alicia, Francisco, Augusto, kag Orlando. Nagsunod kana ang andang kalibaynan nga si Ofelia. May bahël sanda nga balay nga kawayan kag nipa nga may lapad nga hardin sa Solana Street rapit sa simbahan kag plaza. Nag-eskuwela si Elizalde Navarro sa San Jose Central School kag sa Antique National High School.

Nakabëël tana kang scholarship halin sa Ramon Roces Publication kang 1947 para mag-eskuwela kang fine arts sa University of the Philippines. Kang masunod nga tuig nagsaylo tana sa School of Fine Arts kang University of Santo Tomas kag nangin art editor kang The Varsitarian. Sa UST na nangin school mate kag abyan ang manunulat nga si F. Sionil Jose nga nangin National Artist man. Nakatapos tana kang Bachelor of Arts katong 1951.

Una ko nga nakilala ang ngaran nga J. Elizalde Navarro kang 1995, una nga tuig kang pag-eskuwela ko kang MFA Creative Writing sa De La Salle University sa Taft Avenue. Nakita ko nga may eksibit sa Metropolitan Museum of Manila nga kato sa compound pa ang Bangko Sentral ng Pilipinas. Rapit lang abi dya sa La Salle. Samtang ginahimutadan ko ang mga painting, may nakita ako nga serye kang watercolor works nga ang title “Maybato Beach.” Matandaan ko pa gani nga may painting kang sangka banda sa daray-ahan nga pamilyar gid kanakën. Kang ginbasa ko ang notes sa eksibit nga to, rugto ko naman-an nga taga-Antique gali si Elizalde Navarro! Nasadyahan gid ako kag nakabatyag kang bugal hay may taga-Antique gali nga sikat nga pintor.

Kang nagatudlo ako sa University of San Agustin, may nakilala ako nga estudyante kang fine arts nga si Fidel Elizalde nga naga-paint man. Taga-San Jose man tana kag hambal na kanakën, paryente na kuno si Elizalde Navarro. May pira man ka paintings si Fidel kato nga ginbakal ko.

Kang mag-sabbatical leave ako kang academic year 2023-2024 kag nakabakasyon grande sa balay namën sa Maybato, kisra sa paglagaw ko sa plasa kang San Jose de Buenavista, nakita ko sa lobby kang New Capitol Building kang Antique ang bahël nga painting ni J. Elizalde Navarro. Gintig-ulohan dya nga “Ang Bulawan nga Sadok,” sangka acrylic on canvas nga natapos pinta katong Setyembre 15, 1982 sunû sa pirma sa kilid kang painting. Ang tema kadya amo ang Barter of Panay, ang pagbakal kang mga datu halin sa Borneo kang Isla Panay sa mga ati. Overwhelming ang dëag nga asul sa kalangitan sa background kag nami ang mga bulak kang orkidyas sa foreground sa kilid kon sa diin ang mga ati.

Wara it erkon sa lobby kang Capitol kag yab-ukon ang painting. Daad andaman man nanda dya kag sayluhon sa sangka opisina nga airconditioned. Kanugon kon magëba lang dya. Puwede man gani nga magpaobra ang Provincial Government kang sangka gamay nga museo para sa mga obra ni Elizalde Navarro.

Sa libro ni Cid Reyes may piktyur kang sangka painting nga ang tig-ulo “Ang Bulawan nga Sadok” man. Acrylic on canvas man dya pero ginpinta kang 1988. Koleksiyon dya kang Philippine First Insurance Co., Inc. Pareho nga tema sa larawan nga sa Antique New Capitol Building pero bëkët rën it asul ang background. Ang folk history kang Ten Bornean Datu ang grand narrative kang mga Antikenyo kag kang bilog nga Panay. Siguro daw nalëbëng man dyang istorya sa painoino ni Elizalde Navarro.

Sa “Foreword” ni F. Sionil Jose sa libro nga J. Elizalde Navarro, gintugruan na gid ti importansiya ang pagkonsiderar kang ginahalinan ni Elizalde Navarro. Hambal na, “To fully understand Jerry’s art, we must consider his tenacious roots in his native Antique, the indelible and rambunctious colors of the tropics, the forms that Filipinos live with. As an advertising man, and as a teacher, he knew only too well the ultimate necessity of fusing his work with what he truly was, a Filipino artist embroiled in the modern stress and aspirations of his own country.” Amo siguro nga gusto ko gid ang mga dëag kang mga obra ni Elizalde Navarro. Pareho kami nga ginbata kag nagbahël sa Antique.

Bilang Antikenyo nalipay gid ako kang mabalitaan ko nga gindeklarar nga National Artist for Visual Arts si J. Elizalde Navarro katong 1999, ang tuig man kang anang kamatayën sa Manila. Napanëmdëm ko lang, daad ginatudlo ang mga obra na sa mga klase sa Art Appreciation sa Antique. Nami nga itudlo ang kabuhi kag inobrahan ni Elizalde Navarro sa mga bumulutho nga Antikenyo hay basi pa lang bay nga may matun-an sanda nahanëngëd sa atën pagka-Antikenyo kag pagka-Filipino, kag makapurot man sanda kang inspirasyon nga dab-uton ang andang mga handëm.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. WRITE Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.