Ang Baguio City kag ang Aningalan

By John Iremil Teodoro

SA elementarya kag hayskul pa lamang ako nabatian ko rën ang ngaran kang Baguio City sa mga subject nga Social Studies. Kapin pa gid kon ang leksiyon parte sa heograpiya kag ginasaulo pa gani kanamën ang mga probinsiya sa kada rehiyon. Ginasaulo man ang mga “magandang tanawin” sa atën pungsod. Sa pamangkot kon ano ang “Summer Capital of the Philippines,” man-an ko gid ang sabat. Wara’t liwan kundi ang Baguio City.

Pirme ko man kato ginahimutadan ang honeymoon photos nanday Nanay kag Tatay sa Baguio nga sa mga litrato nanda sa Burnham Park, naga-twinning sanda. Parehas ang tela kang andang polo kag blusa, kag ang andang pantalon nga medyo lapad ang sidsid.

Nadëmdëman ko man nga ang zigzag road sa Baguio man kag makita ko lang dya kato sa lata kang Baguio Oil nga ginarekomendar kang family doctor namën nga dapat gamitën sa pagprito kang dapli hay mayad kuno sa tagipusuon hay lana dya kang niyog. Kang gamay pa ako, kon nagaparigos gani ako sa baybay kang Maybato, nagahimu ako kang bukid nga baras kag ginabëtangan ko dya kang zigzag road. Limpiyo pa kag duro ang nagapiknik sa baybay kang Maybato kato. Kadya, higkë rën ang baras. Katël rën sa panit ang tubig nga malangsa kag may nagalatab pa nga krudo.

Siyempre, tëngëd Sharonian ako, kalabanan kang mga pelikula ni Sharon may mga eksena sa Baguio. Rugto ko nakita ang duro-duro nga mga bulak kag ang mga pine tree. Ang pelikula na gani nga Forgive and Forget sa Baguio gid ang setting sa Brent International School. Ang darwa ka pelikula nanday Sharon at Gabby Concepcion nga Sa Hirap at Ginhawa kag Dapat Ka Bang Mahalin sa Baguio man ang location.

Wara pa man ako ka agto sa Baguio kato, buhi ang siyudad nga dya sa akën panëmdëman kag handëm kag dëmët ko gid nga makaagto ako rugto sa pira ka adlaw.

Ang una ko nga pag-agto sa Baguio kang 1994 kang mag-attend ako kang poetry workshop nga gin-organisa kang magasin nga Hiligaynon nga kato ginabantala pa lang Liwayway Publications sa Makati City. Ang mentor ko nga si Leoncio P. Deriada ang resource person nanda kag ginapatawas gid ako ni Tito Leo (ang tawag namën kay Dr. Deriada) hay kato may pira rën ako ka mga binalaybay sa Kinaray-a nga nabantala sa Hiligaynon.

Wara it sëdlan ang akën kasadya sa biyahe nga to. Dream come true! Kag daw malipëng gid man ako sa ka duruhon kag kaanyag kang mga bulak! Tuman man ka nami kang mga pine tree. Sa sangka cottage kami sa Teacher’s Camp nag-workshop kag nag-istar. Pamatyagan ko sa sëlëd ako kang mga pelikula ni Sharon Cuneta! Wara gid ako naglaëm nga sa mga masunod nga tuig kato pirme ako makasaka sa Baguio.

Sa workshop nga to sa Baguio, rugto ko nasulat ang binalaybay ko nga “Ikaw, si Bul-ul, ang Kabulakan, kag ang mga Pine Tree kang Baguio.” Amo dya ang nagdaëg kang una nga padya sa paindis-indis ni Dr. Deriada sa workshop nga to. Ginpablis na man dya sa anang gin-edit nga antolohiya nga Patubas: An Anthology of West Visayan Poetry, 1986-1994 nga ginbantala kang National Commission for Culture and the Arts katong 1995. Historikal ang antolohiya nga dya para sa West Visayan literature kag sa Philippine literature sa kabilugan.

Kang 1995 nag-eskuwela ako kang MFA in Creative Writing sa De La Salle University sa Manila. Nangin maestro ko si Cirilo F. Bautista kag nakaagi gali tana maestro sa St. Louis University, kag may gamay nga balay si Papá (ang tawag namën kang mga sëëd ko nga abyan sa La Salle kay Dr. Bautista) sa Marcos Highway antes mag-Baguio city proper. Sa mga creative writing class kato sa La Salle, may out of town workshop sa katapusan kang termino kag kon si Papá ang propesor, sa Baguio gid dya ginahiwat. Ti, bisan bëkën ako part kang klase ni Papá, ginapatawas na ako.

Ang obsession ko kadya sa Aningalan resulta kang obsession ko man kato sa Baguio. Ang Baguio kadya daw naggarot rën gid. Tam-an rën ka overcrowded. Kon ginasëlëng ko kadya ang mga kodak namën sa Baguio kato kang late 1990s, laìn rën gid tana kadya. Halog pa ang Baguio kato. Daw mas duro pa ang mga pine tree bisan sa Burnham Park kato kaysa kadya. Nami kato hay tawhay pa magpanaw-panaw sa Session Road. Kadya trapik pirme kag nagaburungguanay lang mga tawo sa sidewalk.

Wara rën ang Baguio nga nakilala ko katong 1990s. Wara rën man si Papá. Wara rën ako it gana nga magsaka pa sa Baguio. Mayad lang gid hay nakilala ko ang Aningalan. Hambal ko sa mga abyan ko sa Manila, ang Aningalan daw Baguio nga isut ang tawo, laka ang mga building, wara it trapik, pero duro man ang mga bulak, may mga strawberry farm, kag mga pine tree. Kag ang pinakamayad sa tanan, mga sangka oras lang dya nga drive halin sa balay namën rëgya sa Maybato.

Sa kadya may darwa rën kami ka gamay nga balay sa Aningalan kang partner ko nga si Jay. Apat ka tuig rën kami nga pabalik-balik rugto kag duro rën kami nga mga kakilala kag abyan. Pamatyag gani namën ni Jay taga-Aningalan rën gid kami.

Ang ginapangadi ko gid pirme samtang nagapanaw-panaw ukon nagahardin ako sa Aningalan amo nga daad indi mangin pareho kang Baguio City ang Aningalan sa pira ka adlaw. Kag indi dapat pagtawgon nga “Little Baguio of Antique” ang Aningalan hay sa matuod lang, mas nami ang Aningalan kaysa Baguio City kadya.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginabaton na ang S.E.A. WRITE Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.