Seguridad sa mga Eskuwelahan

Ni John Iremil Teodoro

MAY estudyante liwan nga namadil sa sëlëd kang sangka eskuwelahan. Kang nagligad nga Biyernes, Setyembre 18, ang sangka 16 anyos nga estudyante kang Banga National High School sa banwa kang Banga sa South Cotabado namadil kag may darwa ka estudyante ang napatay kag may walo pa nga napilasan. Ang suspek nagpakamatay matapos mangbadil.

Pangatlo rën dya nga natabo nga school shooting sa mga eskuwelahan kadya nga tuig. Una, kang Hunyo 22 sa San Jose National High School sa Tacloban City nga may tatlo ka estudyante nga napatay. May 20 ka iban pa nga nasamadan. Ang pangarwa, kang Agosto 18 sa Ateneo de Zamboanga University High School sa Zamboanga City nga may darwa ka napatay, ang sara amo ang namadil. May darwa pa nga naigo man kang bala.

Ang mga amo kadya nga balita daw sa Estados Unidos lang nagatabo kato. Pero kadya rëgya rën nagatabo sa Filipinas kag daw bëkët lang it isolated event hay sunod-sunod rën. Tuman dya ka sëbë nga mga hitabo hay kon ginikanan ikaw, ginapanëmdëm mo nga luwas ang bata mo sa sëlëd kang eskuwelahan. Bilang sangka propesor nga dali mataranta sa mga emerhensiya, masala-sala gid siguro ako kon matabo dya sa kampus nga ginatudluan ko.

May pira rën ka tuig ang nagligad nga mas nangin istrikto ang mga guwardiya kang De La Salle University nga pati ang bag kag iban pa nga dara kang mga manunudlo kag empleyado ginabuksan kag ginausisa nanda. Dya antes pa nagbakal kang mga x-ray scanner ang La Salle. Siyempre nagreklamo dayon kami nga mga manunudlo hay daw insulto nga usisaën gid ang dara mo. Daw pira man gawa ka guwardiya ang ginkaraan ko bisan nga man-an ko man nga nagasunod lang sanda kang sugo kananda. Pero siyempre, gusto ko man gihapon magminaldita!

Hambal namën nga mga manunudlo, andët nga gin-hire kami kang La Salle nga wara man gali sanda it sarig kanamën? Pero kadya nga sunod-sunod rën ang mga insidente kang pagpamadil sa mga eskuwelahan, wara rën ako nagareklamo kon andët kinahanglan pa i-x-ray ang mga dara ko pasëlëd sa kampus. Naintiyendihan ko nga para dya sa kaaraydan kang tanan kag siyempre kon may matabo, simbako lang, ang mga guwardiya ang una nga basulon kon andët may nakasëlëd nga armas sa kampus.

Andët nga nagakatabo dya ang pagpamadil kang mga estudyante sa sëlëd kang andang eskuwelahan? Wara it sangka sikolohikal nga rason ang hambal kang mga eksperto. Pero duro ang nagabasol sa mga bayolente nga kontent sa internet nga ginapalala kang sitwasyon nga duro kang kabataan kadya daw nag-adik rën sa selpon.

Sa pagtuon nga ginapaguwa kang American Psychological Association (APA) kang 2013, may tatlo sanda ka rekomendasyon. Una, kinahanglan atubangën ang mga problema kag sakit kang pamensarën ukon mental illness. “For those persons at risk for violence due to mental illness, suicidal thoughts or feelings of desperation, mental health treatment can often prevent gun violence.” Ikarwa, sa komunidad mismo dapat mag-umpisa ang pagsolbar kang problema kang pagpanakit kang iban nga tawo. “Prevention of violence occurs along a continuum with programs to help parents raise emotionally healthy children and ends with efforts to identify and intervene with troubled individuals who are threatening violence.” Kag pangatlo, dapat may pag-ën nga mga polisiya nahanëngëd sa mga pagpanag-iya kag paghalong sa mga pusil. “Firearms prohibitions for high-risk groups—domestic violence offenders, persons convicted of violent misdemeanor crimes, and individuals with mental illness who have been adjudicated as being threat to themselves or others—have been shown to reduce violence.”

Ang konteksto kang pagpanalawsaw nga dya kang APA amo ang gun violence sa Estados Unidos. Pero puwede natën dya matun-an kag himuon nga basehan kon paano natën atubangën ang mga pagpangbadil sa mga eskuwelahan natën rëgya sa Filipinas. Halimbawa, ang hambal kang sangka suspek kang pagpamadil sa Tacloban biktima kuno tana kang bullying kag ang sara nga imaw na, may depression. Ang tag-iya kang pusil nga gingamit kang sangka suspek sa Tacloban ginapanag-iyahan kang tiya na nga pulis. Ang namadil sa Zamboanga ang gingamit na nga pusil ana kang tatay na nga sangka customs police officer.

Mga mga pagtuon rën nga nagakuon nga bahël ang koneksiyon kang paggamit kang internet sa sikolohikal nga estado kang sangka tawo kapin rën gid kang mga kabataan. Halimbawa sa papel nga “Correlation of Internet Addiction to Psychological Well-being Among High School Students from Private Schools in Metro Manila” nanday Bianca Maurice Go et al nga nabantala sa Health Sciences Journal katong 2021 nagakuon sa andang kongklusyon nga, “Students with higher scores of internet addiction were more likely to have lower scores in psychological well-being.”

Duro ang mga bentaha sa paggamit kang internet. Pero duro man ang mga malain kadya nga epekto. Duro nga mga website nga bayolente ang kontent nga mahimu makaimpluwensiya sa kabataan. Kinahanglan rën dya bantayan indi lamang kang mga manunudlo sa sëlëd kang eskuwelahan kundi dapat mag-umpisa sa pagbantay kang mga ginikanan sa sëlëd kang balay kag sa mga polisiya mismo kang mga ahensiya kang gobyerno parehas kang Department of Education kag Commission on Higher Education.

May mga nasyon rën sa Europa nga ginadumilian kang paggamit kang gadyet kag internet sa klasrum. May dyan ang nagabalik rën sa paggamit kang mga tekstbuk nga nakaimprenta sa papel. Tion rën nga seryoso nga tun-an natën dya rëgya sa Filipinas. Basi pa lang makabulig dya nga indi rën maliwat ang mga pagpamadil sa sëlëd kang mga eskuwelahan.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.