Sa Pagtanëm ang Atën Kaluwasan

Ni JOHN IREMIL TEODORO

PAGTANËM kang mga kahoy, pagtanëm kang mga bulak, pagtanëm kang mga laswa, paghimu kang hardin, amo dya ang makaluwas kanatën sa panahon nga dya nga indi rën natën mapënggan ang pagbag-o kang klima ukon ang ginatawag nga climate change. Nagalala rën ang tiyempo. Kon init, init rën gid. Kon tag-ururan, nagabaraha man. Kon mag-abot ang bagyo tuman man ka baskëg.

Indi rën man natën malat-an kon san-o ang tag-ururan, ang tag-irinit, ang tagraramig. Pero ang sulosyon, hambal ni John Hanson Mitchell sa libro na nga The Garden at the End of Time: Getting by in the Age of Climate Change (Bright Leaf, 2025), kinahanglan natën maghardin. Kag amo dya ang ginahimu namën kang partner ko nga si Jay.

Nagbahël ako sa Maybato nga ang amën lagwerta may mga tanëm. Klaro pa sa akën pamensarën ang mga manaog-ka-irog nga natanëm sa panit kang lahin nga niyog nga ginhimu nga mga taramnan nga nasab-it sa palibot kang balkonahe kang balay nanday Lola Garâ kag Lola Tiyang, ang ginikanan kang amën Tatay. Bahël dya nga balay nga nahëman sa kawayan, kahoy, kag nipa. Taas dya nga may lampas tawo nga dalëm balay kon sa diin ako nagasipal. May simento nga pula nga hagdanan dya pasaka sa balkone nga butâ kang mga tanëm. Sa lupa nga dya nagatindëg ang amën balay nga simento nga ginapahimu nanday Tatay kag Nanay katong 1978, lima pa lamang ako ka tuig.

Pero mas nami ang hardin nanday Lola Flora kag Tita Nening nga sangka balay lang ang bal-ët sa amën balay. Si Lola Flora, laon nga pakaisa ni Lola Tiyang. Bugtong tana nga bata amo nga si Lola Tiyang ang ginakabig na nga bugto kag si Tita Nening kana nagaestar. Si Tita Nening nangin laon man kag ang nanubli kang mga lupa ni Lola Flora, ang baralayan nanda kag ang kanipaan, nga siyempre kami nga apat nga magburugto ang nanubli kadya hay si Tatay man lang ang bugto ni Tita. May tiyangge ang darwa ka laon kag nagasagod kang mga baboy kag manok sa likod kang andang balay nga nahëman man sa kawayan kag kahoy, kag nipa ang atëp.

Gamay lang pero nami ang hardin ni Tita Nening. Paborito ko ang mga dagmay nga may dëag ang mga dahon. May Bermuda grass dya nga nami lapak-lapakan. May mga dahlia man tana kag daisy nga kon mamulak gani nasadyahan gid ako. Sa kilid kang gamay nanda nga balkon, may bahël nga puno kang santan nga wara’t untat ang pagbëskag kang mga pula nga bulak.

Buhay rën nga wara ang hardin nga dya. Pero ang lupa nga ginatindëgan kang balay nanda nga may tiyangge, dyan man gihapon. Siëk lang garing. Daragkël kag wara’t untat ang pagpamunga kang apat ka punò kang langka. May mga saging man nga sab-a. Ginkudalan lang dya namën kang daad nga sinas. Ginapanëmdëm ko gani nga papaderan dya kag himuan kang gamay nga balay para magardinan man namën ni Jay.

Indi ko gid malipatan ang bahël nga santan. Kada may makita ako nga santan nga pula, madëmdëman ko gid dayon si Tita kag ang anang hardin. Amo nga kang nagdesisyon si Jay nga tana ang maestar kag mabantay kang balay namën sa Maybato kang 2022, ang una namën nga ginhimu amo ang ginpahawanan ang palibot kang balay kag ginapatambakan kang graba para indi rën pagbahaën kag makahimu kami kang hardin. Tandës si Jay maghardin amo nga matapos lang kang sobra sa sangka tuig nami rën sëlngën ang mga tanëm kag bulak sa kilid kag likod kang amën balay.

Ang una ko gid nga ginpangita sa baraklan kang mga tanëm sa kilid kang tindahan sa Dalipe sa San Jose de Buenavista amo ang pula nga santan nga daragkël ang mga dahon. Sa tënga kang hardin namën dya gintanëm hay hambal ko kay Jay, dapat mabahël dya parehas kang santan sa hardin ni Tita Nening kato. Kadya, rabong rën dya kag tëpëng-tëpëng rën sa akën dëghan kag wara it untat ang pagpamëkad. Kanugon nga wara rën si Tita. Siguro kon buhi pa tana, malipay gid to nga mananëm imaw si Jay.

Sa kadya, naumpisahan rën namën ni Jay ang amën hardin sa Aningalan. Kang nagligad nga Mayo kang rugto ako, nami rën ang tubò kang tatlo ka punò kang kalatsutsi. Duro rën ang andang dahon. Ang mga bogambilya buhi rën tanan. Ang sangka punò gani wara’t untat rën ang pagpamëkad kang pula. Ang burubituon nga ang liso sa Boracay pa namën ginapurot kato, nanahon liwan. Abi gani namën napatay dya tëngëd sa nagriligad nga tag-irinit. Sa likod kang amën kamalig, bisan pasara-sara lang, nagapamunga ang gintanëm ni Jay nga mga istroberi. Nakaani pa gani kami kang tatlo ka gagmay nga bunga kang amargoso. Kang Setyembre 2025 lang namën gin-umpisahan ang hardin nga dya nga ginatawag namën nga Hardin Sirena. Ginapanëlëng ko nga siguro, may sara ukon darwa pa ka tuig, nami rën gid ang hardin namën nga dya.

Mabëdlayan rën kita nga luwasën pa ang bilog nga kalibutan. Gintampëkan rën natën kang plastik ang kadagatan. Gintapas rën natën ang mga kahoy sa katalunan. Ginhigkëan rën natën ang mga suba kang kemikal kag basura. Ginhiluan rën natën ang kahanginan. Ginmina natën ang kabukidan. Mataas rën ang hilanat kang kalibutan. Pero mahimu pa natën luwasën ang nabilin nga kaambëng kang palibot. Hambal ni Rebecca Solnit, bëkën pa urihi ang tanan. Mahimu pa kita maghardin. Mananëm kang mga kahoy, bulak, kag laswa. Puwede pa natën luwasan ang mga sampalad natën nga hardin.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.