Sa Liwan nga Pagbisita sa Cebu

By John Iremil Teodoro

NAGPA-CEBU City ako kang nagligad sa semana agëd magtambong sa Echoes of the Earth Conference: Cultural Education for the Environment in the Visayas sa University of San Carlos (USC) Talamban Campus kang Hunyo 18-20, 2026.

Ang dyang kumperensiya gin-organisar kang InOtherWords Inc., Cebuano Studies Center kang USC, Mamugnaong Anak sa Dagang, kag USC Department of Communications, Linguistics, and Literature. Ginpondohan dya kang National Commission for Culture and the Arts. Gin-imbitar nanda ako nga magtugro kang Keynote Address sa ikarwa nga adlaw kang kumperensiya. Kang gintawgan ako kang palangga ko nga amiga nga si Dr. Hope Sabanpan-Yu, Project Director kang nasambit nga kumperensiya, kang nagligad nga Mayo parte kadya, ginhambal ko kana nga gusto ko mag-attend sa tatlo ka adlaw nga aktibidad tëngëd gusto ko mabatian ang iban nga mga lektura kag presentasyon. Si Hope sangka sagad nga manunulat kag respetado nga iskolar kang panitikang Cebuano kag tana ang direktor kang Cebuano Studies Center.

Sa tatlo ka adlaw nga pagpamati ko sa mga manalawsaw halin sa nagkalain-lain nga mga unibersidad kag kolehiyo sa Visayas kag Mindanao, duro ako natun-an parte sa atën kultura kag palibot. Halimbawa, sa papel ni Kristoffer Von Pierre Peralta kang University of the Philippines Cebu una ko nabatian ang tradisyon kang quilting sa Isla Caohagan sa Cebu. Sangka gamay dya nga isla nga ginabakal kang mag-asawa nga Hapon kag gintudluan nanda ang mga babayi sa isla nga mag-quilt para sa dugang nanda nga parangitan-an. Manami ang mga disenyo nga ginpakita ni Kristoffer sa anang PPT. Hambal ko kay Hope daw gusto ko mag-agto rugto sa Caohagan, magtenir kang pira ka adlaw, kay magpatudlo kon paano mag-quilt.

Nami man ang presentasyon ni Romeo J. Toring, Jr. kang University of San Carlos parte sa mga pamaagi sa pagpangisda sa Pasil, Cebu City. May bag-o ako nga termino nga natun-an: mamuthaway. Mga mangignisda dya nga bëkët isda ang ginabunit kundi mga scrap metal nga puwede ipakilo. Sa Pasil, hambal ni Romeo, may darwa ka klase nga mangingisda—ang mga nagapanakëp kang isda kag iban pa nga produkto kang dagat, kag ang mga nagapangsalëm kag nagapamurot kang basura.

Ang pinaka-refreshing para kanakën nga pamulongpulong amo ang Keynote Address ni Cebu City Mayor Nestor Archival, Sr. sa opening program kang una nga adlaw kang kumperensiya. Kairima ang Cebu nga naka-elect sanda kang sangka meyor nga nakaintiyende gid kang mga isyu nahanëngëd sa palibot kag climate change. Kon si Hope pa, “environmentalist mayor” ang dyang si Archival. Siguro tëngëd bëkët it trapo si Mayor Archival. Propesor dya kang engineering sa University of San Carlos antes magsëlëd sa politika.

Bëkët lang it tsika ang pagka-environmentalist ni Archival. Kang bëkët pa tana meyor, ginakabuhi na rën ang sustainable living. Bilang sangka electrical engineer, ginpasad na ang Archival Eco-house sa Talamban nga ang koryente nga ginagamit solar energy kag ginatipon kadya ang uran para gamitën nga tubig. Istorya gani ni Mayor Archival, sa una na nga miting bilang meyor kang siyudad, nanotisyaran na ang mga bottled water nga ginapanagtag sa mga nagatambong kang miting. Mga traynta ukon sobra pa sanda sa kada miting. Ti, kon may pulo kuno ka miting sa sëlëd kang sangka adlaw, ginatos gid ka plastic bottle ang magamit nanda. Man-an na nga bëkët dya it nami hay madugang dya sa mga basura. Amo ria nga nagpaguwa tana kang executive order nga dapat sa mga miting sa city hall, madara ang tanan kang tumbler agëd indi rën sanda maggamit kang disposable plastic.

Samtang nagapakodak kami pagkatapos na maghambal, ginkun-an ko gid tana nga first time ako nakapamati kang speech ang sangka politiko nga man-an kag naintiyendihan na gid ang ginahambal na kag bëkët lang puro motherhood statement para sa environment.

Buhay rën nabëël kang Cebu ang tig-ulo nga “The Queen City from the South” sa second home ko nga Iloilo City. Sa nagligad nga dekada bongga rën gid ang mga development sa Iloilo. Ang Iloilo Esplanade halimbawa sara gid dya sa mga ginapabugal ko sa mga abyan kag kakilala ko bëkët taga-Iloilo. Ti daw nagalagas man ang Iloilo sa Cebu. Pero sa nakita kag naobserbahan ko kang nagligad nga semana nga pagbisita ko sa Cebu, nagdasig pa gid ang pag-ugwad kang amo nga siyudad kag daw nabayaan rën gid ang Iloilo.

Siyempre ang ginatëmëd ko “pag-ugwad” sa panërëkan nga kapitalismo. Nami ang ginaestaran ko nga hotel. Sa ika-22 nga panalgan ang akën mahalwag nga kuwarto kay may view kang siyudad. Makita ko ang mga ginapatindëg nga condominium building. Tanda kang progreso pero siyempre may mga dulòt man dya nga indi manami pareho kang tam-an rën gid ka trapik sa Cebu. Kataramad rën gani maglagaw hay pamatyagan ko daw sa Manila lang ako. Talagsa lang ako nagalagaw dya sa Manila tëngëd tamadan ako sa trapik. Kang Sabado it hapon lang gid ako naglagaw pagkatapos kang kumperensiya hay gusto ko gid makita ang sikat (sa kanamën nga mga manunulat) nga gamay nga bookstore nga Lost Books.

Nagnami rën gid ang Mactan-Cebu International Airport. Ang Terminal 1 man lang ang nakita ko hay domestic flight man lang ako. Pero sunô sa mga nabatian ko sa akën mga kilala nga naka-travel international via Cebu, nami man kuno kag tawhay ang Terminal 2. Nami magtambay sa airport kang Cebu. Lapad ang pre-departure area kag duro ang mga restawran kag baraligyaan. Nami mamakal. Well-designed ang mga souvenir item nga makita rugto sa duro nga mga tindahan. Tuman ka rayë ang pre-departure area kang Iloilo Airport. Nagasaramihay rën gid dya. Nabayaan rën gid. Gëtëk hay gamay man lang kag duro ang mga flight. Daan kid-anën nanda dya para makalagas man sa airport kang Cebu.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.