Pagbalik sa Pagpanguma

Ni John Iremil Teodoro

MAY nami nga dokumentaryo sa DW Documentaries nga ginatig-uluhan “Organic Farming as Career Choice: Italy’s Young Farmers” parte sa mga bataën nga Italyano nga ginabayaan ang mga karera nanda sa siyudad kag nagauli sa bukid kag sa uma agëd manguma. Ang Italya, pareho sa Filipinas, mataas ang porsiyento kang mga bataën nga wara it obra. Ang pagpanguma ang sara sa oportunidad nga makaobra ang bataën, mga bayntehën kag trayntahën sa Italya.

Sunô sa Italian Farmers Association, matawag nga may “historic return to farming” nga nagakatabo kadya sa Italya. Duro ang mga bataën nga nagauli sa mga probinsiya agëd mag-umpisa kang karera sa pagpanguma. Ang iban ginbata kag nagbahël sa siyudad pero gusto manguma.

Nagauso sa Italya kadya ang mga restawran nga may kaugalingën nga harden kang mga herba kag laswa para sa andang ginaraha. May pira rën man ka mga restawran pareho kadya rëgya sa Filipinas parehas sa paborito ko nga Sonya’s Garden sa San Alfonso, Cavite. Sa Isla Negros nagauro rën man ang mga farm-to-table nga restawran.

Nami dya nga phenomenon hay bahël dya nga bulig sa seguridad kang pagkaën. Daad matabo man dya rëgya sa Filipinas partikular sa Isla Panay. Hambal gani ni Sonny Africa, ekonomista kag Executive Director kang IBON Foundation, sa interbyu kana kang Bilyonaryo News Channel, ang Filipinas ang sara sa may “smallest agricultural sector” sa ASEAN. Mahimu nga amo dya ang sara sa mga rason kon andët ginahambal sa mga sarbey nga 50 porsiyento kang mga Filipino ang nagahambal nga pigado sanda kag wara it inugbato sa mga krisis sa kuwarta kag pagkaën.

Sa Italya, sunô sa pareho nga DW Documentary, may mga bataën nga Italyano nga nagpasad kang grupo nga Cooperativa Agricola Coraggio nga nagpetisyon sa mga nagapamuno kang siyudad kang Roma nga ipahëram sa andang kooperatiba ang mga public lang nga wara man it may nagagamit agëd himuon nanda nga hardin kang mga pagkaën. Sangka mayad gid dya nga lihëk nga mahimu sundon kang mga bataën rëgya sa Filipinas.

Kunsabagay, mag-umpisa kang pandemya, duro ang nakareyalisar nga mas nami kon kay kaugalingën nga hardin nga puwede ibël-an kang pagkaën kon may problema sa suplay kang pagkaën. Rakë ang nag-umpisa kang hardin kag farm kang pandemya. Bisan sa mga siyudad duro ang nangin plantita kag plantito, mga tawo nga gulpi nangin mahilig sa pagtanëm.

Daad duro ang mga bataën nga makareyalisar nga mahimu mangin karera ang pagpanguma. Nga may kuwarta sa pagpanguma. Ang edukasyon abi natën rëgya sa pungsod nakadisenyo nga magprodyus kang mga gradweyt nga pang-export. Amo ria nga mabakal ang mga kurso nga nursing, pagka-seaman, kag hotel and restaurant management hay amo dya ang mataas ang demand abroad. Duro ang mga estudyante nga halin sa mga uma kag binukid nga ang ambisyon makaobra sa abrod hay bahël ang suweldo. Indi mo man gid sanda mabasol hay ang gusto lang nanda makabutwa sa atay-atay kang kapigaduhon. Mahina gid man abi ang suporta kang gobyerno sa mga mangunguma kag sa sektor kang pagpanguma sa kabilugan. Pamensara bala, pati bëgas ginabakal pa natën sa Vietnam ukon sa Thailand. Ultimo sibuyas ginaismagël pa halin sa China! Nga daw wara bala nagatubo ang paray kag ang sibuyas sa atën lupa!

Amo gani nga nanamian ako sa Aningalan hay duro ang mga hardin. Bisan gamay lang basta nagaprodyus kang pagkaën. Siyempre kinahanglan kang bulig kag suporta kang gobyerno ang mga magagmay nga mangunguma nga dya. Hay kon isipën, indi man gid sanda mabuhi kang may digninad kon pananëm lang kang laswa ang parangabuhian nanda. Kinahanglan sanda maorganisa. Kinahanglan buligan nga mabaligya ang mga produkto nanda sa presyo nga bëkët sanda piyerde. Kinahanglan sanda buligan nga manag-iya kang lupa nga ginatamnan nanda. Mas manami kon tugruan anay sanda ang sabsidiya kang gobyerno agëd mapanami nanda ang andang pamaagi sa pagtanëm.

Napanëmdëm ko liwan kon daw ano ka importante ang may kaugalingën nga hardin kang pagkaën kadya nga may giyera liwan sa Middle East. Ang una nga epekto, nagtaas kag magataas pa ang presyo kang gasolina. Siyempre ang masunod kadya ang pagtaas kang presyo kang mga baraklën kapin pa gid ang pagkaën.

Nagapasalamat ako sa Ginuo nga nakaumpisa rën kami kang partner ko nga si Jay kang amën hardin sa Aningalan. May darwa pa ka tuig, duro rën gid kami nga mga tanëm nga laswa kag prutas rugto. Pati mga bulak. May mga bulak nga puwede kan-ën pareho kang pukingan kag kosmos. Daad indi rën maglala ang giyera sa Middle East. Daad matapos dya dayon. Pero napamensar ko, kon maglala gid man ang giyera, tinguhaan ko lang nga makaui sa Antique kag puwede rugto anay maestar sa Aningalan samtang nagagiyera.

Pero mas nami pa gid daad nga bisan wara it pandemya kag giyera, mapensaran kang duro nga mga bataën nga mga Filipino nga puwede nanda mangin parangabuhian ang pagpanguma. Sa Youtube duro rën man ako nakita nga mga bataën nga nagapanguma parehas kang sangka guwapo nga soltero nga sagad mag-aquaponics kang lettuce. May dyan man nga nagapanguna sa pagsagod kag pagpaduro kang cray fish. Pero siyempre mas nami kon mayorya kang mga bataën amo kadya magpamensar.

Dali, balik rën kita sa uma!

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. WRITE Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.