Oktubre

Ni John Iremil Teodoro

IKARWA nga bulan kang ber-months. Darwa rën lang ka bulan Disyembre rën. Krismas liwan. Makauli liwan ako kang medyo lawid sa Antique. Halin pa kang sarang bulan, pagbugtaw ko sa kasanagën, nagapamati rën ako kang mga daan nga Christmas song sa Youtube sa TV ukon sa Apple Music sa iPhone ko nga ginakonek sa gamay nga ispiker nga Marshalls. Mga kanta ni Nat King Cole, Andrea Bocelli, kag Josh Groban.

***

Importante ang Oktubre sa klasiko nga drama ni Nick Joaquin nga ‘A Portrait of the Artist as Filipino” hay sa dya nga bulan ang Piyesta kang La Naval. Amo dya ang paborito nga piyesta nanday Candida kag Paula hay nagaaragto sa balay nanda sa Intramuros ang kaabyanan kang andang pamilya agëd magsëlëng kag magsindi kang kandila para sa prusisyon kang La Naval de Manila bilang pagpasidëngëg sa Our Lady of the Most Holy Rosary, nga ginapatihan nagmilagro sa Manila Bay kang 1646 amo nga napiyerdi kang naval kang mga Espanyol ang mga nagaatake nga Dutch. Ikarwa nga Domino ang kapistahan kang Our Lady of the Most Holy Rosary kag prusisyon kang La Naval sa Intramuros kato kang ang Santo Domingo Church rugto pa. Nagsaylo rën abi sa Quezon City ang simbahan nga dya.

***

“Oh, smell that wind, Bitoy! It is the smell of the holiday, the smell of old Manila—the Manila of our affections!” Ang dapëg kang old Manila nga dya buhay rën nga nadura. Mayad lang hay mahimu dya balikan sa mga ginsulat ni Nick Joaquin. “Oktubre sa Maynila, buwang kahit bumabagyo, / Hindi mapigil ang pagpip’yesta. / Itinatanghal sa mga tindahan, / Hamon at keso at turones; / Nag-uumapaw sa palengke, / Mansanas, ubas, dalandan, at suha, / At sa mga bangketa, lansones at kastanyas!” ang una nga parte kang kanta kang koro sa “Epilogo” kang ‘Ang Larawan, the Musical’ nga adaptasyon kang drama ni Joaquin. Si Rolando Tinio ang nagsulat kang libretto, kag ang musika ginhimu ni Ryan Cayabyab. Kolaborasyon kang tatlo ka National Artists!

***

Kahapon, matapos magtambong kang sangka treyning bilog nga adlaw parte sa pagtudlo kag medyo nagsakit ang akën alipudwan, naghapit anay ako sa Pearl Great Price Chapel agëd magsimba. Naabutan ko pa ang pagpangadi kang rosaryo. Rosary month ang Oktubre. Makagagahëm ang pagpangadi kang rosaryo. Duro ako ginpangayo sa Ginuo, kapin pa gid para sa mga tawo nga palangga ko, ang ginpaagi ko sa Rosaryo nga natuman gid, nga gintugro gid kanakën. Para sa mga nagapati, balaan nga bugay ang Oktubre.

***

Hambal kang PAGASA sa balita kagabii sa TV, opisyal rën nga natapos ang tiyempo kang habagat. Manugsëlëd rën ang amihan. Ang problema, may tuman ka baskëg nga El Niño kadya. Laban kuno indi gid magramig kadya nga ber-months. Kon amihan abi, Oktubre pa lang medyo nagaramig rën ang klima rëgya sa Manila nga indi rën kinahanglan mag-aircon kon gabii. Asta Enero kag Pebrero ramig pa. Ugaring ang ginatawag nanda nga “Godzilla El Niño” asta Mayo 2027 pa.

***

Pagsëlëd pa lang kang Oktubre kang nagligad nga semana, masingkal rën ang sirak kang adlaw. Ang dapëg kang hangin sa sagwa, daw dapëg kang hangin sa tingadlaw. Epekto rën siguro kang El Niño. Ang ginapanëmdëm ko, basi maubos ang tubig rëgya sa Manila pag-abot kang Diyembre? Lahëg ko gani sa mga estudyante ko, basi sa masunod nga termino, sa second trimester sa Enero-Abril 2027, indi rën kami makaparigos hay maubusan rën kang tubig ang Metro Manila. Tion rën ayhan agëd magbakal ako kang medyo bahël nga laton nga istakan ko kang tubig sa banyo ko rëgya sa condo?

***

Kagabii nagaparanamgo ako kang dagat. Nagbakasyon ako sa sangka gamay nga balay nga simento sa binit-baybay. Daragkël ang mga balëd. Makita ko dya sa sagwa kang bintana. Daw anudon nanda ang balay. Wara ako kamaan kon andët rugto ako. Ako lang sara. Sa una nga parte kang damgo ko, may field trip imaw ang mga katrabaho ukon mga estudyante. Pero indi ko man sanda mga kilala. Pero pagpitik kang sintas kang damgo ko, rugto rën ako sa balay nga to sa binit-baybay. Ginbuksan ko ang gawang. Ginlingling ko ang dagat. Makalab-ot rën sa ëgsadan ang basya kang balëd. Kag nakabugtaw ako. Baskëg ang uran sa sagwa. Mabatian ko ang basya kang uran sa salaming kang bintana. Ginsëlëng ko ang oras sa akën selpon. 12:30 pa lang ti kasanagën. Nagbangon ako kag nangihi. Dayon man ako balik batang. Mabatian ko ang uran sa sagwa. Mabatian ko man ang mahinay nga bagrong kang ercon. Napamensar ko kon patyën ko hay daw ramig man. Pero tamadan ako magbangon. Nangapay lang ako kag dayon naturugan. Wara ako nakabalik sa damgo ko sa sangka gamay nga balay sa binit-baybay nga may mga daragkël nga balëd.

***

Nagsaka si Jay sa Aningalan kahapon. Nagtawag abi ang ingëd-balay namën. Bëtangan rën kuno kang linya halin sa poste kang Anteco ang kamalig namën. Kinahanglan kuno namën magbakal kang electric wire nga 60 metros. Sa Sabado pa daad plano ni Jay magsaka rugto hay nagawili pa tana ka sipal kang badminton kag pickle ball sa San Jose, kag ginahawanan na pa ang hardin namën sa Maybato. Pero nagsaka rën tana to kahapon. May post tana sa Story na sa FB. Mga bulak kang cosmos sa Banglid Dos kag ang kabukidad sa likod. Basâ ang kalagtëm kang mga hilamon kag dahon. Sigi pa ang uran sa Aningalan. Daad bisan may El Niño, mauran man rugto gihapon. Pira rën kami ka tuig nga nagasaka rugto ni Jay. Bisan Marso ukon Abril, nagauran tana rugto kon hapon bisan nga sa Maybato nagabaragtik rën ang lupa sa kamara.

***

Mauli ako sa Antique sa katapusan nga semana kang Oktubre. Bakasyon sa Pista Minatay. Sa Aningalan ko tapuson ang Oktubre kadya nga tuig kag umpisahan ang Nobyembre, ang bulan kang akën kaadlawan. Manug-53 rën ako.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.