Magënëm-gënëm nga Kalangitan

Ni John Iremil Teodoro

MAGËNËM-GËNËM nga kalangitan ang nag-abiabi kanakën pagbalik ko rëgya sa Manila. Kahapon lang magënëm-gënëm man sa Aningalan samtang nagapanggunting ako kang mga hilamon. Rëgya sa Taft Avenue, peke ang ramig nga halin sa aircon sa akën kuwarto. Dëna tana ang ramig rugto sa amën nga hardin sa Aningalan.

Darwa ka beses kami nagbakasyon kang partner ko nga si Jay sa Aningalan kadya nga Christmas break. Una, antis mag-Christmas kag rugto gani kami nag-Noche Buena, kag ang ikarwa antis mag-New Year. Sa amën paborito nga Aningalanja kami nag-istar sa Upper Aningalan.

Okey rën gid agyan ang mga karsada pasaka rugto halin sa poblasyon kang San Remigio. Nakid-an rën ang mga tam-an ka gëba nga karsada kag ginakid-an pa ang iba pareho sa may Upper Calagit-an. Ang mga bahël nga landslide sa eskuwelahan sa La Union kag ang sa Pine Forest antis mag-Aningalan proper pag-ën rën ang pagkahimu. May mga apat ukon lima pa ka mga nag-ësmëd nga kinahanglan pa kid-anën pero maagyan pa dya kang tanan nga sahi kang sarakyan. Pati traysikël makasaka rugto!

Kumparar kang Christmas break kang 2024, mas duro ang mga tawo nga nagasaka sa Aningalan kadyang Christmas break 2025. Indi rën gani kami makakaën ni Jay sa paborito namën nga Banglid Dos hay buta sanda pirme. Magluwas sa daw indi sanda kaarapal magsirbe sa mga kustomer nanda, madali kami maling-an ni Jay sa mga lugar nga duro tawo. Amo ria nga perpekto para kanamën ang Aningalanja hay rayë sa mga iningëd kag makaraha kami.

Tëngëd duro rën ang nagaagto, nagaduro rën man ang mga basura nga nagarapta sa binit-karsada kang Aningalan. Ambay kon andët duro gid tana ang mga saprat. May mga sinako nga ginabalang lang sa kalog. May mga naga-picnic sa binit-karsada kag kon magpanaw rën sanda ibilin lang nanda ang mga basura. Bëdlay gid haw dar-ën panaog ang mga plastic bottle kang mga ginapang-inëm nanda? Pa-commune-commune with nature pa sanda nga mabilin man lang gali kang basura nanda! Ang iba nami pa ang mga sarakyan nanda pero mga saprat kag damak. May barakal lang kang sarakyan (I’m sure basi hulugan) pero wara it ka-class-class hay mga damak!

Nagaëgtas man kami ni Jay sa pagpamati sa gahëd nga tambutso kang mga motor. Ambay kon ano ria nga klasi kang minanol nga hëksën ang muffler kag magpaburhot kag mabatian ang kairinit nga bagrong asta sa ikapito nga bukid. Kunsabagay bëkët lang sa bukid ang amo kadya. Pati sa San Jose de Buenavista rakë man ang gahëd nga motor. Apektado gid kami hay sa binit-karsada ang balay namën sa Maybato.

Sa banwa sa San Remigio, may mga billboard nga nagapatimaan nga may ordinansa batok sa gahëd nga tambutso. Hambal kang naistorya ko nga taga-Aningalan, mga tin-edyer kuno dya ang mahilig magpaburhot kang gahëd nga motor. Ginasaway man kang mga taga-Barangay Hall ugaring wara nagapamati. Ti, wara man it pulis nga nagaronda pirme sa Aningalan amo nga indi man sanda madakpan.

Ang sara pa nga kairinit, daw kadya nga tuig lang nadiskubre kang iban nga mga bata sa Aningalan ang pagpalupok kang bugà. Kon hapon may mga bata nga may dara nga bugà ang nagasaka sa Upper Aningalan kag rugto magpalupok. Ginasaway sanda kon rugto sanda magpalupok sa sentro. Daw kadya lang namën nanotisyaran ni Jay ang mga pagpalupok nga dya. Apat rën kami ka tuig nga rugto sa Aningalan kon Christmas break.

Sangka gabii, gulpi kami nagbangon ni Jay kang mabatian namën nga may naglupok nga fireworks. Halin sa balkonahe kang Aningalanja nakita namën ang bongga nga fireworks display. Nami sëlngën kag una nga bes namën nga nasaksihan sa Aningalan. Pero gulpi man namën na-realizar nga daw bëkët dya it mayad. Air kag sound pollution ang dara ka dya. Apektado gid ang wildlife. Na-document rën sa Aningalan ang mga pispis pareho kang maranday (Chrysocolaptes xanthocephalus) nga sangka endangered species, Philippine frogmouth (Batrachostomus septimus), white-bellied woodpecker (Dryocopus javensis), Philippine cuckoo dove (Macropygia tenuirostris), kag yellow-breasted fruit dove (Ptilinopus occipitalis). Sa restawran kang Banglid Dos, may poster kang mga pispis nga dya nga bëël kang nature photographer nga si Raymond Miñoso.

Kang namangkot kami pagkaaga kon sa diin ang fireworks kang nagligad nga gabii, sa bag-o bukas nga resort kuno, pang-grand opening nanda, kag guest of honor pa gani kuno si Meyor Mar Mission kang San Remigio. Daw bëkët nami. Daad indi rën dya maliwat.

Daad magpasar kang ordinansa ang konseho kang munisipyo kang San Remigio nga bawal ang mga pagpalupok sa Aningalan area. Para sa mga ilahas nga pispis. Kag para sa mga tawo nga gusto likawan ang mga pagpalupok kon Paskwa kag Bag-ong Tuig sa siyudad o mga daragkël nga banwa sa kapatagan.

Samtang ginasëlëng ko rëgya sa Manila ang magënëm-gënëm nga kalangitan halin sa akën bintana sa ika-18 nga panalgan, may kudot kang kasëbë sa akën baratyagën hay rayë liwan ako sa Isla Panay. Pero may hapulas man kang kalipay sa pagpanëmdëm nga may hardin rën kami ni Jay sa Aningalan nga nagahëlat kanakën.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginabaton na ang S.E.A. WRITE Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.