Kon Andët Nagasaka sa Bukid ang Manunulat

By John Iremil Teodoro

KANG nagligad lang nga bulan may ginpatay ang mga militar nga sangka bata nga manunulat rëgya sa Isla Negros, partikular sa banwa kang Toboso, nga si RJ Ledesma. Nasal-an tana nga miyembro kang New People’s Army (NPA). Tëngëd nagasulat tana parti sa mga mamumugon—mga sakada nga pang-oripën ang suweldo, mga mangunguma nga wara it lupa, mga mangingisda nga nagalëmës sa kapigaduhon—gin-red tag at ginpatay kang militar.

Indi gid malikawan nga mahinambitan ko ang natabo kay RJ sa paglektyur ko nahanëngëd sa ecopoetry sa 16^th The Spectrum Fellowship kang school paper organization kang University of St. La Salle (USLS), Bacolod nga ginhiwat kang nagligad nga semana sa Nature’s Village Resort sa Talisay City sa sagwa lang kang Bacolod City. Una, si RJ may mga ginsulat nga balita parte sa mga environmental issue sa Negros. Kag ikarwa, editor-in-chief kang The Spectrum si RJ kang estudyante pa tana kang USLS.

Kang maglupok ang balita parte sa mga ginpatay nga 19 ka mga NPA sa Toboso kag nagguwa nga duro kananda mga sibilyan kag may menor de edad pa gani, ang mga troll sa internet kang militar dayon nag-post kang mga meme ukon mensahe nga, “Bakit sila nasa bundok?” Ang lohika nanda, nagsaka sanda mong sa bukid ti kundi ginpatay kang militar. Nga daw ang tanan bala nga tawo sa bukid NPA ukon NPA sympathizer.

Amo ria nga ginsabat ko ang pamangkot kon andët nagasaka sa bukid ang sangka manunulat. Siyempre ang dasig nga sabat: hay amo gid man dya dapat ang ginahimu kang sangka manunulat nga nagasulat parte sa dënang palibot. Ang sangka ecocritical nga manunulat wara lang nagasaka sa bukid kundi nagalatas man kang talon, nagalaktëd kang suba, nagalagaw sa katubwan, nagapamasyar sa dagat, kag nagaagto sa mga isla.

Hambal gani ni Howie Severino, sangka respetado nga investigative reporter kag dokumentarista, sa libro na nga The Green Guide: A Sourcebook on the Philippine Environment (Philippine Center for Investigative Journalism, 1998): “Journalists today cannot afford to be unfamiliar with environmental issues. The environment is no longer considered a subject peripheral to others, but is widely accepted as an important aspect of such varied fields as national security, food and agriculture, international relations, industrialization, and real estate development. Journalists need to clarify these issues, recognize the values at stake and describe the nature of the challenge (3).”

Kang 1998 pa dya ginsulat ni Howie kag kato pa lang nagapanawagan rën tana sa mga manunulat nga magsulat para sa kaaraydan kang palibot. Klaro nga kon magsulat parte sa dëna nga palibot, indi malikawan nga magsulat man parte sa national security, pagkaën, agrikultura, industriyalisasyon, kag mga isyu sa pagpanag-iya kang lupa. Mga isyu dya nga man-an natën nga konektado sa kapigaduhon. Ang ecocritical nga manunulat, kritikal sa kapitalismo nga sistema kang katiringban kag pungsod.

Andët pigado ang mayorya kang mga Filipino? Kapin pa gid ang mga mangunguma kag mga mangingisda? Dya tëngëd sa sistema ang gobyerno kag ekonomiya nga pabor lamang sa may mga kapital ukon kuwarta. Ang mga manggaranën bisan indi mag-obra padayon ang pagmanggaranën. Ang mga imol, bisan mag-iwan kang obra, gamay gihapon ang suweldo kag pirma ginakuláng sa mga pang-adlaw-adlaw nanda nga kinahanglanën.

Kuon gani kang environmentalist nga manunulat nga si Red Constantino sa provocative lecture na sa IYAS La Salle National Writers Workshop kang 2025, ang environmental issue sangka issue man kang paggobyerno—good ukon bad governance. Kon ang munisipyo wara it mayad nga programa sa pagdumara kang basura, siyempre magarapta ang basura kag makalab-ot gid dya sa dagat nga makadugang sa ocean pollution.

Duro ang mga problema sa palibot sa pungsod ang masolbar kang mayad nga panggobyerno. Halimbawa, wara daad it mga minahan kon indi ma-bribe ang mga government official kag mga politiko. Duro pa gani ang mga politiko nga ang business interest nanda kag kang andang pamilya ang pagmina. Amo man sa pagkalbo kang katalunan kag kabukidan. Duro man nga mga politiko nga ang negosyo kang pamilya amo ang pagtroso.

Sunô kay Eleanor Flowerday sa salaysay na nga “The Importance of Ecopoetry,” may darwa ka rason kon andët importante ang magsulat kang ecopoetry, sangka sahi kang binalaybay nga ecocritical ang panindëgan: “Firstly, it allows for the healing of the bonds between human and nonhuman, so necessary in driving an actual desire to resolve the climate crisis. Second, notions of ecology, nature of greenness encompass such broad aspects of human life: from how we understand our cultural identities to issues of landownership, farming, food, gardening, access to outdoor space—and so much more.”

Haros parehas sanda kang ginahambal ni Howie. Importante gid ang mga isyu kang pagpanag-iya kang lupa nga may kaangtanan sa pagpanguma, pagkaën, kag sa paghardin. Sa liwat, ang sangka manunulat agëd makasulat kang mga importante nga teksto parte sa palibot dapat nagaguwa sa kuwarto na, bëkët lang it keyboards warrior, kundi nagaguwa gid kag mag-agto sa talon, magsaka sa bukid, maglangoy sa suba kag dagat. Kag labi sa tanan, magguwa agëd maistorya ang mga mamumugon kag masulat ang andang mga kapaslawan kag paglaëm.

Kada may patyën nga manunulat hay nagsaka sa bukid, may parte man kang atën pagkatawo nga nagakapatay. Pero ang ginapatay nga manunulat magakabuhi kang dayon hay wara’t kamatayan ang anang ginpangsulat.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.