Indi natën pagsimbahën ang mga politiko

Ni John Iremil Teodoro

KAPIN pa gid kon trapo parehas nanday Rodrigo Duterte kag mga bata na, ang mga Marcos nga gin-plunder kang pamilya nanda ang Filipinas katong tiyempo kang Martial Law, kag hëëd, pati si Loren Legarda. Ang pagsimba ukon ang sobra nga pag-idolo sa mga politiko sintomas kang patronage politics nga sara sa mga kanser kang katiringban nga Pilipinhon.

Ang patronage politics amo ang paggamit kag pagpanagtag kang mga politiko kang kuwarta kag iban pa nga resources kang gobyerno paagi sa mga personal nga relasyon sa diin ang mga materyal nga benepisyo, posisyon, serbisyo, kag pabor ginatugro baylo kang politikal nga suporta kag pagmangin loyalista. Amo ria nga problematiko ang mga hashtag pareho kang “diretso sa tawo” hay basi bala haw diretso lang sa pira ka tawo kag sa mga tawo nga makatugro kang boto.

Ang patronage politics ang rason kon andët may mga manunulat ukon iskolar, sagad man ukon indi, ang loyal gid sa sangka politiko hay nakabaton kang funding para sa andang pagpanalawsaw kag mga proyekto. Ang patronage politics ang rason kon andët may mga edukado, kesehoda nga aram ukon mangu, nga ginpakigbato gid ang sangka korap nga politiko hay ti nakapuwesto sanda sa gobyerno tëngëd sa gahëm kag impluwensiya kang nasambit nga politiko. Duro nga raan ang sa mga opisina kang gobyerno nga nakapuwesto lang tëngëd sa padrino system ukon palakasan system, mga pamaagi kang patronage politics. Amo ria nga daw indi mo man gid kis-a mabasol ang mga dya hay ang andang bëgas-bëgas nakadepende sa patron nanda nga mga trapo.

Indi mahimutig nga duro naobra si Senador Legarda para sa Antique. Nasulat ko rën gani sa sangka kolum ko kato nga mas duro nahimu si Legarda bilang representante kang Antique sa sëlëd kang tatlo ka tuig nga termino na sa Kongreso kaysa mga politiko nga Antikenyo kuno nga pira ka termino nga nakapungko sa mga puwesto. May “kuno” tëngëd ang dyang mga politiko sa Manila man nagaistar kag nagauruli lang sa Antique kon magpadalagan rën. Nagasarig lang sanda sa mga apelyido nanda. Siyempre si Legarda, antis magpadalagan bilang representante katong 2019, man-an man kang tanan nga bëkët tana taga-Antique. Hëëd ang nanay na may paryente nga taga-Antique pero buhay rën sanda naghalin dya sa probinsiya. Pero sa laye natën sa eleksiyon, sangka tuig man lang nga residency ang kinahanglan antes mag-eleksiyon sa lugar nga padalaganan mo. Nahimu dya ni Legarda hay nag-arkila kang beach house sa Pandan kon tagadiin ang kagurangan nanda sangka tuig ukon sobra pa antes ang eleksiyon. Amo ria nga wala ka salir ang electoral protest kontra kana. Siyempre, pagkatapos kang tatlo ka tuig na bilang kongresista kang Antique, makuon nga taga-Antique rën gid tana bisan nga daw talagsa lang tana makita dya sa probinsiya. Hay kon sa bagay, sa Manila gid man ang laban nga obra kang sangka kongresista kag senador.

Nasulat ko man kato nga nagbongga rën gid ang University of Antique kag hambal kang mga abyan ko sa nasambit nga unibersidad, dya tëngëd sa suporta ni Legarda. Ti nami gid dya hay indi rën kinahanglan kang mga Antikenyo nga magpa-Iloilo pa ukon magpa-Manila para magkolehiyo parehas ko. Tëngëd man sa impluwensiya ni Legarda, may biyahe ang eroplano halin sa Manila diretso sa Evelio B. Javier Airport sa San Jose de Buenavista. Bisan kato nga ang flight nagahalin pa sa Clark International Airport, paborito ko rën dya nga isakyan kon mag-uli ako sa Antique. Kanugon gani nga kon san-o nagnami rën ang airport terminal, amo man nga nag-untat ang flight kang Philippine Air Lines. Kadya may satellite office rën ang Department of Foreign Affairs sa San Jose kag indi rën mabëdlayan ang mga taga-Antique nga magpahimu kag magpa-renew kang passport. Ang sangka estudyante ko kato sa De La Salle University nga nagaobra sa DFA sa Manila kag kadya sangka diplomat rën nga na-assign sa luwas kang pungsod, nag-istorya kanakën kato nga “sobrang lakas” kuno si Legarda kay Alan Peter Cayetano, nga DFA Secretary ni Duterte kato, hay imbes nga sa Aklan kuno ipatindëg ang DFA satellite office, sa Antique rën lang dya ibëtang.

Duro pa nga mga proyekto nga pangkultura nga ginhimu si Legarda sa Antique kag sa bilog nga Panay kag dapat lang nga dayawon tana para rëgya. Pero bëkën dya it rason nga simbahën tana kag pirëngan rën lang mga kapaltahan na. Salamat nga duro tana nga ginhimu nga mayad para sa Antique pero obra gid man bay kang sangka politiko nga ginboto kang mga tawo nga mag-obra kang mayad? Kag sara pa, bëkët man ria anda kuwarta ang gingasto sa mga proyekto nanda kundi kuwarta kang tawo. Ginasuwelduhan man sanda kang bahël kag bongga ang andang mga benepisyo nga kon mangabuhi kag maghulag sanda daw mga royalty ukon sa yano nga tinaga, mga feelingero kag feelingera.

Sa kadya nagaamat-amat rën guruwa ang mga isyu kang anomalya sa mga proyekto ni Legarda, kag sa bata na. Mga akusasyon kag mga alegasyon pa man lang pero katingalahan lang nga gulpi sanda naglëpad pagguwa sa Filipinas kang bata na kang nagligad nga semana. Pira rën ka adlaw nga absent ang senadora sa mga sesyon kang Senado kag sa impeachment hearing. Sa press release na kang nagligad nga semana, ginapanginwara na ang mga akusasyon kana kag kuon na mga paggëba lang dya sa anang reputasyon tëngëd sa politika. Madepensahan na kuno ang anang kaugalingën.

Pero siyempre may mga proyekto tana nga klaro nga halit sa palibot kag wara nagasantu sa pagpostura na bilang environmentalist. Ang halimbawa lang ang San Jose de Buenavista Esplanade. Kang una ko dya makita, nasadyahan gid ako kag nanamian hay nami magpamasyar kag mag-ehersisyon rugto. Pero kang nadiskubre ko nga ang dyang baybayën tradisyonal nga iritlugan gali kang mga pawikan, horrified ako! Gusto ko tindakan ang kaugalingën ko. Ang siyensiya nagahambal nga ang mga pawikan bisan diin man sanda nga kadagatan makalab-ot, nagabalik sanda sa daray-ahan kon sa diin sanda ginbutó. Ti, pagbalik nanda paano ria hay napaderan rën kang simento? Ang dyang esplanade naabay sa mga kaso nga ginpasaka sa Ombudsman batok sa mga inhenyero kag kontraktor kang Department of Public Works and Highways hay wara gali dya it Environmental Compliance Certificate.

Ergo, ang darayawon idayawon natën. Ang bëkët sakto dapat ihingadlan man.

Sa kabilugan, indi gid kita dapat magsarig sa mga politiko hay ipanaad nanda ang langit kag lupa para lang mabëël ang mga boto natën. Duro nga mga pamilya nga ginahimu nga bonggang kabuhayan showcase ang politika. Indi kita magdilap sa buli kang mga politiko hay laban kananda ang andang mga ipot halin sa ginlamon nanda nga ang ginbakal tinakawan sa kaban kang banwa.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.