Heat wave sa Europa

By John Iremil Teodoro

SUNÔ sa resulta kang pagpanalawsaw nga ginhimu kang United Nations Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) katong 2022, ang temperatura kang kalibutan nagsaka rën kang 1.2°C maghalin kang preindustrial age, halin kang 1850 asta 2021. Hambal pa kang IPCC, kon wara pa it himuon nga mga tikang agëd buhinan ang global warming, makalab-ot gid ang pagsaka kang temperatura sa 3.2°C sa 2100. Ang masëbë, sunô sa pagtuon nga dya kang IPCC, nakalab-ot rën kita sa “point of no return.” Sayudon, ang pagbag-o kang panahon parehas kang tuman ka init nga tingadlaw kag tam-an nga pagbûbô kang uran kon tinguran, ang pagbaskëg kang mga bagyo, kag ang pagsaka kang level kang dagat magalala lang kag indi rën makabalik sa daan nga kahimtangan. Bëët hambalën, kinahanglan rën mag-adjust ang mga tawo agëd mangin climate resilient. Tawo rën ang dapat mag-adjust, bëkët ang palibot.

Madarwa rën ka semana nga may heat wave sa Europa. Sa Germany, France, kag Spain nagalab-ot sa 41°C ang temperatura. Hambal kang Deutsch Welle (DW) ang dyang sobra ka init nga tiyempo resulta kang “heat dome,” nga “strong, slow-moving high-pressure atmospheric system from northern Africa is trapping hot air over Europe, much like a lid on a boiling pot of water.” Ang dya nga sistema kang panahon nagaliwat-liwat rën ka tabô sa sëlëd kang 25 ka tuig sunô sa Copernicus Climate Change Service kang European Union.

Kuon kang propesor kang climate change sa Imperial College sa London nga si Friederike Otto, ang tam-an ka pag-init kang panahon nga dya resulta kang climate change. Kag sunô kay Florian Pappenberger kang European Center for Medium-Range Weather Forecasts, ang Europa ang kontinente nga pinakadasig mga mag-init. Ang average nga pag-init kang bilog nga kalibutan amo ang 1.4°C, 2.5 gid tana sa Europa. Harus doble! Kag ang problema sa Europa, kapin pa gid sa Germany, mas rakë ang mga balay kag building nga wara it aircon ukon indi mabëtangan kang aircon. Mas nadisenyo ang andang mga imprastruktura para sa tagraramig ukon winter kaysa tag-irinit.

Ang masëbë nga balita, ginapahayag kang World Health Organization nga may 1,300 rën nga mga napatay tëngëd sa tuman nga kainit kang panahon. Laban mga mal-am kag may mga balatian. Rëgya sa Filipinas, normal lang ang 40°C nga temperatura kon tag-irinit. Medyo anád ang atën mga lawas. Pero sa Europa, makalab-ot lang sa 30°C, daw mapatay rën sanda sa kagin-ët.

Sa Lenhovda sa Sweden kadyang weekend, nag-post si Mimi sa GC namën nga magburugto nga daw mapatay kuno sa init ang bana na nga si Jonas kag ang mga bata nanda nga sanday Juliet kag Evert John hay nag-32°C kananda. Gusto rën gani kuno ni Jonas nga ipa-aircon ang kuwarto nanda. Kang Hunyo kag Hulyo kang 2024 rugto ako nagabakasyon kananda. Maglab-ot rën gani sa 26°C nagin-ëtan rën sanda. Pero mas nagasipal sa 18 to 19°C ang temperature kon adlawon kang rugto ako. Kon gabii gani makalab-ot pa sa 10°C ukon mas naba pa. Amo ria nga naramigan man gihapon takën. Sa kuwarto ko sa Sirenahus (ang gamay nga balay nga kahoy sa hardin nanday Mimi) may portable heater rën ako pero nagapadyama, medyas, kag sweatshirt man ako gihapon kon magturog. Nagapanimuron pa ako kang damël nga comforter!

Bisan adlawon sa sëlëd kang balay nagapadyama kag nagamedyas man ako gihapon. Kisra ginpamangkot ako ni Juliet, “John, andët nakapadyama tana timo haw kag nagamedyas pa nga summer kadya?” Ang sabat ko, “Ti hay naramigan takën. Ano bay dya ang pagsuksok ko kang padyama kag medyas inarte ko lang? Nga bisan nainitan ako mapadyama gid ako?” Ginpataasan lang ako ni Julitet kang kiray na.

Wara ko man gihapon nalipatan nga kang 2016, una ko nga pagbakasyon kananda, gin-estorya na ako kang gabii sa besperas kang 7^th birthday na. Hambal na, “John, indi lang ‘kaw ma-offend ha may request daad ako kanimo. Birthday ko di bala sa rëm-an kag maagto dya ang mga klasmeyt ko.” Ginkëlbaan ako. Basi bala hambalan na ako nga pag-abot kang mga bisita na manago ako kag indi magpakita hay ginakahëya na ako. “Puwede, John kon rëgya sa rëm-an ang mga bisita ko indi kaw mag-medyas?” Nagkadlaw ako. “Ginadëmtan mo gid tana, Be ang medyas ko haw?” lahëg ko nga sabat. Hambal na, “Hay namayha ako nga makita kaw nanda nga nagamedyas rëgya sa balay nga summer kag daw naramigan gid timo!” Nagharakhak rën gid ako kag magsabat nga, “Hay ti naramigan gid man ako, Be. Init bay tana rugto sa balay ta sa Pasig kag sa Maybato? Pero sige, indi ako magmedyas sa rëm-an.” Nangin matam-is ang yëhëm ni Juliet kag naghambal nga, “Thank you, John. I love you.”

Hulyo man kang 2016, ginlibot nanda ako sa anëm ka siyudad sa Europa—Copenhagen sa Denmark; Lübeck, Berlin, kag Heidelberg sa Germany; Prague sa Czech Republic; kag Krakow sa Poland. Halin sa pantalan kang Gdynia sa Poland nag-Roro kami palaktëd sa Baltic Sea pa-Karlskrona sa Sweden. Dumaan nga naval city ang Karlskrona kag nami ang mga building. Antes mag-drive pabalik sa Lenhovda, naglagaw-lagaw anay kami. Siguro mga 28°C ang init. Nagin-ëtan rën sanda nga tatlo. Gin-uba nanday Jonas, Mimi kag Juliet ang mga medyas nanda. Ako, naga-jogging pants man gihapon kag sweatshirt. Duro kami masug-alaw nga mga tawo nga naka-trunks ukon swimsuit lang. Limpiyo abi kag nami parigusan ang baybay sa palibot kang siyudad. Reklamo sanda nga reklamo sa init. Ako, ramig man gihapon sa pongyahën ko ang dapya kang hangin halin sa dagat.

Sikat ang ice cream sa Karlskrona, ang Karlskronaglas. Glas abi ang ice cream sa Svenska. Pinakanamit kuno dya nga ice cream sa bilog nga Sweden. Nagbakal kami. Darwa ka scoop ang akën—strawberry kag mango flavor. Nagpungko kami sa lamesa nga kahoy sa sagwa sa ingëd kang pantalan. Abaw, namit gid man matuod! Pero wara ko naubos. Tam-an ka ramig kan-ën ang ice cream rugto. Nagakurit gid ang ramig maghalin sa akën dila, tëbëg, kag dëghan sa kada kutsarita nga ihungit ko.

Mga lima pa ka tuig antes ako makabalik liwan sa Sweden. Lima pa abi ka tuig antes ako mag-sabbatical leave liwan. Siguro indi rën ako mag-agto rugto nga summer, Hunyo-Hulyo, hay basi init rën. Siguro maagto ako rugto nga pa-autumn rën, mga Oktubre kag Nobyembre, agëd sigurado nga ramig. Hay bisan nagareklamo ako sa ramig, mas nami man gihapon ang ramig sa akën nga pamatyag kaysa kagin-ët.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana man ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.