Bekët Panitikan

By Noel Galon de Leon

Ang buwan ng Abril ay hindi lamang basta paglipas ng panahon sa kalendaryo kundi isang paalala ng ating kolektibong alaala bilang isang bayan na may sariling tinig, sariling kuwento, at sariling pakikibaka. Ang pagdiriwang ng National Literature Month ay hindi simpleng selebrasyon ng mga akda kundi isang panawagan na balikan kung sino tayo bilang mga Filipino. Sa bawat tula, sanaysay, at nobela ay nakatago ang mga sugat, pangarap, at paninindigan ng ating kasaysayan. Kaya ang pagdiriwang na ito ay hindi dapat manatili sa pormalidad kundi maging isang masiglang pag-uusap ng bayan sa sarili nito. Ito ay isang pagkakataon upang tanungin kung ang ating panitikan ay tunay bang sumasalamin sa masa o isa lamang dekorasyon sa akademya.

Para sa mga manunulat at mambabasa sa mga rehiyon, ang buwang ito ay may mas malalim na kahulugan dahil sila ang madalas na nasa gilid ng pambansang diskurso. Sila ang may mga kuwentong hindi agad naririnig, mga wika na hindi agad nauunawaan, at mga karanasang hindi agad kinikilala. Sa kanila, ang panitikan ay hindi luho kundi pangangailangan upang mabuhay ang kanilang identidad. Kaya ang National Literature Month ay nagiging isang espasyo ng paglaban laban sa sentralisasyon ng kultura. Ito ay isang pagkakataon upang igiit na ang panitikan ay hindi lamang nasa Maynila kundi nasa bawat baryo, bundok, at baybayin.

Mayroong kakaibang lungkot sa katotohanang maraming lokal na manunulat ang nananatiling hindi nababasa sa sarili nilang bayan. Ang selebrasyon ng panitikan ay minsan nagiging elitista, nakatuon sa mga kilalang pangalan habang nalilimutan ang mga tinig na mas nangangailangan ng espasyo. Ito ang dahilan kung bakit kailangang maging kritikal ang pagdiriwang na ito. Hindi sapat ang pagbasa kung hindi ito nagbubukas ng kamalayan. Hindi sapat ang pagsulat kung hindi ito nakikisangkot sa tunay na buhay ng tao.

Ang salitang Bekët, na nangangahulugang pagkakaisa, ay isang napakahalagang konsepto sa konteksto ng panitikan at lipunan. Hindi ito simpleng pagsasama-sama kundi isang malalim na pagbibigkis ng layunin at paninindigan. Para sa mga Filipino, ang pagkakaisa ay madalas na romantisado ngunit bihirang maisabuhay sa konkretong paraan. Madalas itong nauuwi sa slogan ngunit kulang sa aksyon. Kaya mahalagang tanungin kung ano ba talaga ang ibig sabihin ng pagkakaisa sa panahon ng krisis.

Sa realidad ng lipunan, ang pagkakaisa ay hindi neutral. Ito ay may pinipiling panig at may kinikilingang sektor. Kung ang pagkakaisa ay hindi nakatuon sa pag-angat ng mga marginalized, ito ay nagiging hungkag na konsepto. Ang tunay na Bekët ay yaong kumikilala sa hindi pantay na kalagayan ng lipunan at kumikilos upang baguhin ito. Ito ay hindi lamang pakikisama kundi pakikibaka.

Para sa mga sektor na nasa laylayan, ang pagkakaisa ay isang sandata laban sa sistematikong pang-aapi. Ito ang nagbibigay sa kanila ng lakas upang ipaglaban ang kanilang karapatan. Kung walang pagkakaisa, ang kanilang tinig ay madaling patahimikin. Ngunit kapag sila ay nagbuklod, ang kanilang panawagan ay nagiging imposible nang balewalain.

Ang panitikan ay may mahalagang papel sa paghubog ng pagkakaisa. Sa pamamagitan ng mga kuwento, naipapakita ang magkakaibang karanasan na sa huli ay nagiging bahagi ng iisang naratibo. Ang panitikan ang tulay sa pagitan ng iba’t ibang mundo ng karanasan. Ito ang nag-uugnay sa indibidwal at kolektibo.

Ang Katwiran naman ay isang konsepto na madalas ding napagkakamalan bilang simpleng lohika. Ngunit sa konteksto ng lipunan, ito ay higit pa sa pangangatwiran. Ito ay ang kakayahang magtanong, magduda, at maghamon sa umiiral na sistema. Para sa mga Filipino, ang katwiran ay isang anyo ng paglaya mula sa bulag na pagsunod.

Ang pakikialam ay isang konkretong anyo ng katwiran. Hindi sapat ang pag-unawa kung hindi ito sinusundan ng aksyon. Ang mamamayan, lalo na ang mga nasa laylayan, ay may karapatang makialam sa mga isyung direktang nakakaapekto sa kanilang buhay. Ang katahimikan sa harap ng kawalang-katarungan ay hindi neutral kundi isang anyo ng pagsang-ayon.

Sa panitikan, ang katwiran ay makikita sa mga akdang naglalantad ng katotohanan. Ito ang mga tekstong hindi natatakot magsabi ng hindi popular na opinyon. Ito ang panitikang nagiging instrumento ng kritikal na pag-iisip. Sa ganitong paraan, ang panitikan ay nagiging espasyo ng diskurso at hindi lamang aliwan.

Ang Kalikasan ay isa pang mahalagang konsepto na hindi maaaring ihiwalay sa buhay ng mga Filipino. Ito ay hindi lamang pisikal na kapaligiran kundi bahagi ng ating pagkatao. Ang ating kultura, kabuhayan, at identidad ay nakaugat sa kalikasan. Kaya ang pagkasira nito ay hindi lamang environmental issue kundi krisis ng pagkatao.

Sa kasalukuyang panahon, ang pangangalaga sa kalikasan ay isang agarang pangangailangan. Ang mga sakuna na nararanasan natin ay hindi hiwalay sa ating mga aksyon bilang lipunan. Ang kapabayaan sa kalikasan ay may direktang epekto sa buhay ng mga tao, lalo na sa mga mahihirap. Sila ang unang naaapektuhan at huling natutulungan.

Ang panitikan ay may kakayahang ilarawan ang relasyon ng tao at kalikasan. Sa pamamagitan ng mga akda, naipapakita ang kahalagahan ng pangangalaga sa kapaligiran. Ito ay nagiging paalala na ang kalikasan ay hindi pag-aari kundi pananagutan. Sa ganitong paraan, ang panitikan ay nagiging instrumento ng ecological awareness.

Ang pagkakaisa, katwiran, at kalikasan ay magkakaugnay na konsepto na hindi maaaring paghiwalayin. Ang pagkakaisa ang nagbibigay ng lakas sa kolektibong aksyon. Ang katwiran ang nagbibigay ng direksyon sa aksyong ito. Ang kalikasan ang isa sa mga pangunahing dahilan kung bakit kailangang kumilos.

Sa personal na antas, ang tatlong konseptong ito ay nagiging bahagi ng ating araw-araw na buhay. Ang paraan ng ating pakikitungo sa kapwa ay repleksyon ng ating pag-unawa sa pagkakaisa. Ang ating mga desisyon ay nagpapakita ng ating paggamit ng katwiran. Ang ating mga gawain ay may epekto sa kalikasan.

Ang koneksyon ng tatlong konseptong ito ay makikita sa mga isyung kinakaharap ng bansa. Mula sa kahirapan hanggang sa climate crisis, ang mga ito ay nangangailangan ng kolektibong pagkilos. Hindi sapat ang indibidwal na solusyon sa sistematikong problema. Kailangan ng mas malawak na pagkakaisa at mas matalas na katwiran.

Sa konteksto ng National Literature Month, mahalagang isaalang-alang ang mga konseptong ito. Ang pagdiriwang ng panitikan ay hindi dapat hiwalay sa realidad ng lipunan. Ito ay dapat maging espasyo ng kritikal na pagninilay at kolektibong pagkilos. Ang panitikan ay hindi lamang sining kundi responsibilidad.

Ang bawat akda na ating binabasa o sinusulat ay may implikasyon sa ating pag-unawa sa mundo. Ito ay maaaring magpalakas ng status quo o maghamon dito. Kaya mahalagang maging mapanuri sa ating pakikibahagi sa panitikan. Ang pagiging mambabasa ay hindi pasibo kundi aktibong gawain.

Ang selebrasyon ng panitikan ay dapat maging inklusibo. Dapat nitong bigyan ng espasyo ang iba’t ibang tinig lalo na ang mga nasa laylayan. Ang tunay na pagdiriwang ay yaong kumikilala sa diversidad ng karanasan. Ito ay hindi lamang pag-alala kundi pag-aksyon.

Hindi dapat nagtatapos ang pagmamahal sa panitikan sa buwan ng Abril. Ito ay dapat maging bahagi ng ating pang-araw-araw na buhay. Sa bahay, maaari itong magsimula sa simpleng pagbabasa. Sa lansangan, maaari itong makita sa mga mural at spoken word. Sa klasrum, maaari itong maging bahagi ng diskurso.

Ang panitikan ay buhay hangga’t ito ay binabasa at isinusulat. Ngunit higit pa rito, ito ay buhay hangga’t ito ay isinasabuhay. Ang mga ideyang ating natututunan ay dapat makita sa ating mga aksyon. Kung hindi, ang panitikan ay nagiging dekorasyon lamang.

May responsibilidad ang bawat isa sa pagpapatuloy ng panitikan. Hindi ito nakasalalay lamang sa mga manunulat kundi sa buong komunidad. Ang bawat pagbasa ay isang akto ng pakikilahok. Ang bawat pagsulat ay isang ambag sa kolektibong kamalayan.

Sa huli, ang Bekët Panitikan ay isang paanyaya. Paanyaya na magkaisa, mag-isip, at kumilos. Ito ay isang paalala na ang panitikan ay hindi hiwalay sa buhay. Ito ay bahagi ng ating pakikibaka bilang isang bayan.

Kung tunay nating mauunawaan ang kahulugan ng pagkakaisa, katwiran, at kalikasan, ang ating pagdiriwang ng panitikan ay magiging mas makabuluhan. Ito ay hindi na lamang selebrasyon kundi isang anyo ng paglaban. Isang paglaban para sa mas makatarungan at mas makataong lipunan.

At sa bawat pahina na ating binubuklat, nawa ay maramdaman natin ang bigat ng ating responsibilidad. Dahil ang panitikan ay hindi lamang salamin ng lipunan kundi maaari ring maging martilyo na huhubog dito. Sa ganitong paraan, ang Bekët Panitikan ay hindi lamang tema kundi isang paraan ng pamumuhay.

***

Si Noel Galon de Leon ay isang manunulat at guro sa University of the Philippines Visayas, kung saan nagtuturo siya sa Dibisyon ng Propesyonal na Edukasyon at sa U.P. High School sa Iloilo. Siya rin ay kalihim ng National Commission for Culture and the Arts – National Committee on Literary Arts.