BAHANDING BILIDHON (Tumandok, Du-og kag mga Sinulatan): Sinulatan ni Dante Villanueva Aguilar 2025 Ten Outstanding Ilonggos of Iloilo (TOIIC)

Ang Bahanding Bilidhon ginbalhag sa tuyo nga mahamligan, matipigan kag mapasanyog ang bahandi nga pulong Hiligaynon.

Pagahatagan man sini kahigayunan nga makilala sang mga manogbasa ang mga dungganon nga mga tumandok nga manunolat kaupod ang ila mga sinulatan. Sila ang mga talalupangdon nga mga Ilonggos nga naghatag bugal sa dakbanwa paagi sa mga padungog kag pagkilala nga ila nabaton sa lokal, pungsudnon kag internasyonal.

Ang Iloilo ginalakipan man sang mga maragtason nga palatandaan nga sa kadugayon mahimo nga nalimtan na ang ila kaangtanan sa kasaysayan. Paagi sini nga pahina pagahatagan naton sing kahigayunan nga liwat matukib ang kabilinggan sang mga nalimtan na nga mga du-og kag palatandaan.

Ginakabig nga mga bilidhon nga bahandi ang mga tumandok, du-og kag mga sinulatan nga naghatag duag sa Iloilo nga ginatawag nga syudad sang paghigugma.

Suno sa maragtas, sadtong 1890 ginpahayag ni Reyna Rejente Maria Cristina sang Espanya ang Iloilo bilang isa ka syudad. Kaupod sini ginpadunggan man ini sang tigulo nga “La Muy Leal y Noble Ciudad” (Labing Mainunungon kag Dungganon nga Syudad).

Katungdanan sang tagsa ka ilonggo nga hatagan sang kabilinggan ining tigulo bilang mga dungganon nga tumandok kag masugod ini sa tagsa sa aton nga magatipig sang dunang manggad sang aton pinalangga nga Dakbanwa sang Iloilo.

PAGHANDURAW SA KASAYSAYAN

Sumakwelan Iloilo Inc.

Ang Sumakwelan, sa iya ika 76 nga tuig, isa ka katilingban sang mga manunolat kag mamalaybay sa pulong Hiligaynon. Ini ginpatok sang mga katapu manunolat kag pila ka umalamot sang pamantalaan Kasanag nga ginbantala sang Diolosa Publishing House nga ginapanagiyahan ni Gg.Mariano Diolosa sang Dakbanwa sang Iloilo.

Sang tuig 1948, sa handom nga pasanyugon ang namat-an nga pulong, ila ginakaisahan ang pagtukod sang isa ka katilingban nga ginhingadlan nila nga Mga Gakud ni Sumakwel (Knights of Sumakwel) sa kadungganan ni Datu Sumakwel, ginakabig nga tig-unang tumolukod sang kahimanwahan (civilization) sang Panay.

Si Mananabang Ramon L. Muzones nga sadto konsehal sang Dakbanwa sang Iloilo ang una nga nangin pangulo sang Mga Gakud ni Sumakwel. Kag sinundan ni Mananabang Conrado J. Norada nga sang ulihi nangin Gobernador sang Iloilo. Si Gob. Norada sinundan nanday Lino V. Moles sang Negros Nakatundan, Telesforo Napatang sang Iloilo, anay Deputado Agurio Abelo sang Negros Nakatundan kag ni Abe S. Gonzales sang Iloilo. Bumalik si Gob. Norada bilang pangulo sang 1964.

Sang si Gobernador Norada ang pangulo kabilugan, ginhiwat ang isa ka kabug-osan nga sinapol sang Gakud ni Sumakwel sa YMCA, Dakbanwa sang Iloilo. Ginpakamaayo sang tanan nga mga katapu nga ilisan ang ngalan sang katilingban kag ginhimo nga Sumakwelan. Ginkasugtan man ang pagtukod sang mga sanga sang Sumakwelan sa Antique, Capiz, Negros Nakatundan kag Iloilo. Ang una nga nagpangulo sa tagsa ka sanga amo sanday Augurio A. Paguntalan sa Antique, Emilio L. Rasco sa Capiz, Lino V. Moles sa Negros Nakatundan kag Epifanio S. Solis sa Iloilo.

Sang Oktubre 4, 1969 sa isa ka sinalosalo sa Ledesma Hotel, dakbanwa sang Iloilo ginpadunggan sang Sumakwelan sanday Gobernador Conrado J. Norada pangulo pangkabilugan sang Sumakwelan bangod nangin gobernador siya sang Iloilo; Kag si Magdalena Jalandoni, nobelista sa pulong Hiligaynon kag katapu sang Sumakwelan bangud napadyaan sia sang pungsodnon nga pangulohan sang National Cultural Heritage Award

Sang Mayo 18, 2024  sa pagsaulog sang iya ika 75 nga anibersaryo ginhiwat ang labing una nga Padungog Sumakwelan sa diin ginpadunggan ang 69 ka mga katapu buhi kag patay bangod sa ila  dalayawon nga mga sinulatan. Si Dr. Leoncio Deriada, sa pihak nga indi katapu sang Sumakwelan, ginhatagan man sang pinasahi nga pagkilala bangod sa mga pasidungog nga iya nabaton sa Carlos Palanca Award, Gawad CCP para sa Sining, kag Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas.

Ginhatagan man sang padungog ang 5 ka mga katapu bangod sang ila mga padya nga nabaton sa pungsodnon kag internasyonal nga padya. Sila sanday:

1. Mananabang Ramon L. Muzones, 1988 Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas, 1997 Gawad Bonifacio sa Panitikan kag 2018 National Artist for Literature (Posthumous)
2. Gobernador Conrado J. Norada, 1995 Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas – Fiction in Hiligaynon
3. Realtor Quin Baterna1993 Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas – Fiction in Hiligaynon
4. Mary Rivera, mamahayag kag nangin aktor sa Hollywood bilang Ned’s Lola sa pelikula nga SpiderMan, No way Home
5. Dante Villanueva Aguilar, international book author nga nakabaton sang 5 ka padungog sa internasyonal bangod sang iya mga sinulatan. Kaupod na diri ang 2024  Author of the Year sa Kolkata Literary Carnival sa India. Kasunod sini gingawaran man si Dante sang padungog sang syudad bilang isa sa 2025 Ten Outstanding Ilonggos of Iloilo City (TOIIC) .

(pila ka bahin sang mga salaysay gingikas sa mga sinulatan nanday Epifanio S. Solis kag Manuel P. Decrepito na nabalhag sa libro nga Pulong Hiligaynon para sa Tanan)

MGA KADUNGGANAN SANG MGA KATAPU SANG SUMAKWELAN ILOILO, INC. SA PATAG SANG KASULATAN.

I. Gikan sa Unyon ng Manunulat ng Pilipinas (UMPIL)

Gawad Pedo Bucaneg – 2014 Sumakwelan Iloilo, Inc

Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas

1988 Atty. Ramon L. Mozunes – Fiction in Hiligaynon

1990 Governor Conrado J. Norada –Fiction in Hiligaynon

1991 Prosecutor Agustin T. Misola – Poetry in Hiligaynon

1993 Quirino B. Baterna – Fiction in Hiligaynon

2011 Maria Luisa Defante Gibraltar – Fiction in Hiligaynon

2014 Judge Nilo P. Pamonag (Ret) – Fiction and Poetry in Hiligaynon

2015 Crisostomo D. Balairos – Katha sa Hiligaynon

2016 Resurreccion G. Hidalgo – Tula at Katha sa Hiligaynon

2023 Romeo M. Roullo – Tula sa Hiligaynon

2024 Antonio A. Aguilar Jr – Tula at Katha sa Hiligaynon

II. Gawad sa Pambansang Komisyon sa Kultura at mga Sining Lupon sa Sining Panliteratura
Gawad Bonifacio sa Panitikan – 1997 Atty. Ramon L. Mozunes
National Artist Award (Posthumous) 2018 Atty. Ramon L. Mozunes

III. Iloilo City 88^th Charter  Anniversary
2025 Ten Outstanding Ilonggos of Iloilo City (TOIIC)
Dante Villanueva Aguilar – International Book Author

 

ANG TUMANDOK NGA MANUNOLAT KAG ANG IYA MGA SINULATAN;

ATTY RAMON L. MUZONES

2018 NATIONAL ARTIST FOR LITERATURE

(Labing una nga manunolat sa Rehiyon nga gingawaran sining padungog)

Tumandok sang Syudad sang Iloilo kag subang sa 10 ka mga anak ni Santiago Muzones, isa ka kutsero halin sa Miag-ao kag Florentina Larupay. Nagkuha anay sia sang pre law sa Far Eastern University bag-o nagtapos sang iya kurso sa Abogasya sa Central Philippine University sadtong 1952.

Nakapangasawa kay Adelaida de la Cruz sang Kabankalan, Negros Occidental sa diin may 7 sila ka mga kabataan. Nagtrabaho anay sia sa pantalan sang Iloilo bag-o nangin katapu sang Hiligaynon Magasin sa diin nangin isa sia sa pinakahalangdon nga manunolat kag nobelista.

Sang nagsugod sia bilang peryodista, nangin bantog ang iya serye nga Kuting Kuting sa Kudyapi sa diin diotayan lang sia makasuhan sang libelo. Sa pihak sang iya pagka manunolat kag mamalaybay mas ginkilala ang iya kaadman sa pagsulat sang mga nobela. Ang Tibud nga Bulawan sang 1938 ang labing una niya nga nobela nga nabalhag sadtong 1938.

Madamu sia sang mga nobela nga nangin una sa kasaysayan sang literatura Hiligaynon. Ang una  nga nobela nga nagtalakay sa mga kababaihan Bag-ong Maria Clara 1939; Ang una nga roman a clef – Maambong nga Sapat 1938; Una nga nobela nga kaladlawan – Tamblot 1948; una nga nobela nga satirang politika – Si Tamblot Kandidato Man 1949 kag ang pinakamalawig nga nobela sa serye – Dama de Noche 1982-84. Ang iya obra maestra nga Margosatubig sadtong  1946 ang labing unang Ilonggo bestseller.

Ang iban pa niya nga mga nobela amo ang mga masunod: Shri-Bishaya (1969); Malala nga Gutom (Malignant Hunger, 1965); Babae Batuk sa Kalibutan (Woman Against the World, 1959) kag Ang Gugma sang Gugma Bayaran (Love with Love Be Paid, 1955). Nakasulat sya sang 62 ka mga nobela sa sulod sang tatlo ka dekada.

Si Atty. Mozunes isa sa mga nagtukod sang hubon sang mga manunolat sa Hiligaynon kag  labing una nga pangulo sang Gakud ni Sumakwel (1946-1953) nga gin ilisan ang ngalan sang katilingban kag ginhimo nga Sumakwelan sang nagpamuno na si Gobernador Norada.

Ang mga padungog nga iya nabaton amo ang mga masunod:

-1969 Gawad CCP para sa Sining (Cultural Center of the Philippines)

-1997Gawad Bonifacio sa Panitikan Centennial Award sang National Commission for Culture and the Arts

-1988 Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas Fiction in Hiligaynon sang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL)

-2018 Nationa Artist for Literature (Posthumous)

-2024 Labing Una nga Padungog Sumakwelan (Posthumous)

(pila ka bahin sang mga salaysay gingikas sa Wikipedia; National Commission for Culture and the Arts kag ginlubad sa Hiligaynon sang tagsulat.)

Pulong Hiligaynon para sa Tanan:

Kon ang tinaga may tatlo ka O ukon U nga tunog, ang nahauna dapat U kag ang duha nga katapusan dapat O. ( If a word has three O or U sound, the first shall be U and the last two shall be O.)

Mga halimbawa:

pulokniton (something to be picked)

tulomanon (duty to be fulfilled)

sulolaton  (to be written)

ulosisaon (to be investigated)

(ini nga pagtulon-an halin sa libro nga Pulong Hiligaynon para sa Tanan (Fundamental Principles of the Hiligaynon Language – ikatlo nga pagbalhag sang Sumakwelan Iloilo, Inc.)