BAHANDING BILIDHON (Tumandok, Du-og kag mga Sinulatan): Dante Villanueva Aguilar 2025 Ten Outstanding Ilonggos of Iloilo (TOIIC)

PAGHANDURAW SA KASAYSAYAN

Sadtong lamharon pa lamang ako kag buhi pa ang akon Tatay Doming, sa tagsa ka Domingo sang hapon ang  suba sa likod sang kapitolyo amo ang tambayan namon kay nagalantaw kami sa mga napamunit. Bag-o magpauli nagahapit kami sa fountain sa atubang sang kapitolyo kay katahum sang mga suga nga nagapalibot diri kon madulom na ang kahapunanon.

Nalingaw ako sa mga tubig nga daw kaangay sang busay nga nagailig kag ginasalo sang apat ka mga rebulto nga lin-ay. Suno sa akon amay ang orihinal nga disenyo sang apat ka Grecian nga mga babaye, mga hublas sadto. Apang bangud sa mabaskog nga pagpamatok kag impluwensiya sang simbahan katoliko ginbag-o sang tuig 1929 ang disenyo sa diin ginbayuan na ang apat ka mga lin-ay nga rebulto.

Ang hambal sadto ni Tatay ang kabuhi kaangay sang busay nga nagailig. Wala ini nagakahubsan sang tubig bangod ginapaambit sini ang tubig sang kabuhi sa tanan nga tinuga: tawo, sapat kag mga katanuman. Amo man ini sa tawo kon ang kinaalam, kalu-oy kag kaayo ginapaambit sa nagakinahanglan, ang Makakagahum padayon nga magahatag sang bugay kaangay sang busay nga nagaagay.

Ang Arroyo Fountain  nahamtang sa atubang sang Casa Real de Iloilo ( sa daan nga kapitolyo sang probinsya). Yara ini nahamtang sa ginsang-an sang mga dalan sang Gen.Luna, Montinola kag Bonifacio drive. Naga serbe ini nga opisyal nga  Kilometer Zero sa diin diri nagasugod sa pagtakus sang kalayuon sang dalan halin sa syudad padulong sa nagkalain lain nga bahin sang isla sang Panay kag Rehiyon 6. Ginatawag man ini nga  punto de bisa sadtong panahon sang Espanyol.

Ginpasad sadtong tuig 1927 bilang pagpasidungog kay Senador Jose Maria Arroyo, lolo sang anay unang ginoo, Mike Arroyo, nga nagsulat sang RA 3222 agud matukod ang Iloilo Metropolitan Waterworks.

Ang disenyo halin kay Arkitek Antonio Toledo. Ginpaobra ini sandig sa inisyatibo ni Gobernador Jose B. Ledesma upod sa mga kagawad sang lupon nga sanday Domingo Mabunay kag Engracio Padilla.

Sa tuyo nga mapreserba ang iya maragtason nga istruktura, nagpaidalom ini sa P1.9 Milyon nga rehabilitasyon sadtong Hulyo 2023 sa pagpatigayon ni Gobernador Athrur Defensor Jr.

(Gingikanan sang artikulo: Wikipedia kag ginlubad sa pulong Hiligaynon sang tagsulat)

KILALAHON NATON ANG TUMANDOK NGA MANUNULAT KAG ANG IYA MGA SINULATAN;

HUKOM NILO PACLIBAR PAMONAG, (retirado nga hukom)

Nobelista, Manugwaragwag kag Mamalaybay sa pulong Hiligaynon

Si Judge Nilo Paclibar Pamonag, retirado nga hukom, tumandok sang San Enrique, Iloilo. Natawo sadtong Marso 1, 1937 sa iya mga ginikanan nga sanday Inocentes P. Pamonag kag Piedad Q. Paclibar.

Nakapangasawa kay Julieta Ladrido sang Lambunao, Iloilo kg ginbugayan sang apat ka mga kabataan nga amo sanday Rosa Bella (nars), Giovanni (mananabang), Noli Rey (mananabang) kag Ronilo (MCTC Hukom). Nagpuyo sadto sa Barangay Man-it, Syudad sang Passi, Iloilo kag karon sa Alta Tierra Village Syudad sang Iloilo.

Nagtapos sa elementarya sa Passi Central School sadtong tuig 1951. Nagtapos sa sekondarya sa Passi National High School sadtong 1957 nga Salutatoryan. Nangin Associate Editor sang Hilltop – pahayagan sang hubon sang mga estudyante sang PNHS.

Nagtrabaho sia bilang assistant librarian samtang nagabutho sa anay Iloilo City Colleges nga mas kilala karon bilang University of Iloilo Phinma. Nangin Tal-us Pangulo sang Republika sang mga Estudyante sang ICC sang tuig 1964-66 kag Editor-in-Chief sang ICC Star – pahayagan sang hubong sang mga estudyante sang ICC sadtong 1963-64. Nakapasar sa pasinawan sang pagka abogasya kag nagpanumpa bilang isa ka abogado sadtong Marso 1, 1965 kadungan sang iya pagsaulog sang iya ika 28 nga kaadlawan.

Nagpangalagad sia bilang Chief Writer sa National Civil Defense Administration sa Syudad sang Iloilo sadtong 1964-65. Nangin Legal Officer II sa Bureau of Public Highways Iloilo kag dayon sa BPH 1^st Highway Engineering District, Iloilo kag pati man sa Provincial Engineer’s District sang mga tuig 1965 tubtob 1974. Naghanas bilang pribado nga mananabang sadtong tuig 1974 tubtob 1987. Nangin Asst City Prosecutor sang Syudad sang Iloilo sadtong Septyembre 1987 tubtob Hunyo 1991. Nangin Hukom sang 6^th Municipal Circuit Trial Court sa Passi, San Enrique, Iloilo halin sang tuig 1991 hasta sa iya pag retiro sadtong Marso 2007.

Nangin Pangulo sang Sumakwelan sadtong 1982-84 kag nagapabilin nga Manogpanugyan sang hubon hasta karon. Ginkilala bilang 2014 Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas para sa Fiction and Poetry in Hiligaynon.

MGA KADUNGGANAN NGA NA-AGOM SA MGA PAINDIS-INDIS SA PAGSULAT SA YUHUM KAG HILIGAYNON KAUPOD MAN ANG MGA KATUNGDANAN BILANG ISA KA DUNGGANON NGA BANWAHANON:

Pulong Hiligaynon para sa Tanan:

Kon ang nahauna nga kunla sang isa ka tinaga nga nagasugod sa katinog nga may tunog O ukon U, kinaandan U ang ginagamit. (If the first syllable of a word tht begins in a consonan has O or U sound, U is usually used.)

Mga halimbawa:

bukas (open)
kuha (get)
dulot (gift)
gurisnay (tattered)
hulat (wait)
puti (white)
sulat (letter)
tupad (adjacent)

Exceptions (mga wala nalakip)
Bolkan (volcano)
solo (alone)
budolbudol (well-built body)

(ini nga pagtulon-an halin sa libro nga Pulong Hiligaynon para sa Tanan (Fundamental Principles of the Hiligaynon Language–ikatlo nga pagbalhag sang Sumakwelan Iloilo, Inc.)