Ang Giya kang Santo Papa Nahanëngëd sa AI

Nami basahën ang ‘Magnifica Humanitas: Encyclical Letter of the Holy Father Leo XIV on Safeguarding the Human Person in the Time of Artificial Intelligence’ bilang giya, indi lamang para sa mga Katoliko, kundi para sa tanan nahenëngëd sa AI para indi natën malipatan ang atën pagkatawo, ang atën personalidad kag humanidad.

Ang dyang opisyal nga sulat pastoral kang Santo Papa ginpabutyag sa Roma, sa Plasa San Pedro, katong Mayo 15, 2026. Ang ginabasa ko nga kopya, amo ang ginlëbad sa Ingles nga ginbantala kang Paulines Publishing House sa Pasay City. Sa Ingles, “Magnificent Humanity” ang tig-ulo kadya kag sa Tagalog, “Dakilang Sangkatauhan.” Ginapanëmdëm ko kon ako dya sa Kinaray-a. Siguro, “Dëngganën nga Katawhan?”

Para sa Santo Papa, ang dëngëg kang mga tawo nasandig sa kamayad kang Diyos kag kinahanglan natën dya amligan para sa kaaraydan kang tanan. “Humanity, created by God in all its grandeur, is today facing a pivotal choice: either to construct a new Tower of Babel or to build the city in which God and humanity dwell together (1),” ang panghangkat kang una nga dinalan kang sulat pastoral ni Papa Leo XIV. Ang teknolohiya pareho kang AI mangin rason bala nga magbërëblaganay kita nga mga tawo ukon makabulig sa pagpundar natën kang sangka Siyudad kang Ginuo kon sa diin may pagtiringbanay?

Hambal ko gani sa mga abyan ko nga manunulat rëgya sa De La Salle University, namit magsulat, pleasurable gid, andët nga itugro natën sa makina (AI) ang prebilihiyo nga magsulat? Kon ipasulat ko sa AI ang akën mga binalaybay, sugidanën, kag salaysay, ti indi ko rën e mabatyagan ang pinasahi nga kalipay kag kamag-an kang pamatyag matapos ako makasulat kang sangka piyesa. Bëdlay matuod kon kis-a ang magsulat hay daw nagapakigdumog ‘kaw sa mga tinagâ pero kon madakpan mo rën gani, kon maguraptan mo rën ang sangka linya, ang sangka dinalan, tuman ka nami sa pamatyag. Kuon gani ni Cirilo F. Bautista, “wrestling with words” ang pagsulat. Kag kanami sa pamatyag kon mapiyerdi mo rën sa dumugay ang mga tinagâ.

Ang ginahambal ko sa mga estudyante ko, ang una nanda nga mangin tinutuyo bilang nagaumpisa nga manunulat amo ang kabisaduhon ang lengguwahe nga ginasulatan nanda. Kinahanglan nanda magbasa nga magbasa kag magsulat nga magsulat sa pulong nga dya asta nga mangin natural sa andang pagkatawo ang amo nga lengguwahe. Kag sa oras nga ma-master nanda ang amo nga pulong, mangin manamit rën ang pagsulat. Keber kon may manamian ukon wara sa andang ginsulat. Ang importante, sanda mismo nakaagëm kang kalipay samtang nagasulat sanda.

Ang pulong ang sangka importante nga bahin kang atën pagkatawo. Mahingadlan natën ang atën mga baratyagën tëngëd sa lengguwahe. Mahangpan natën ang mga bagay-bagay tëngëd sa mga tinagâ. Mapaambit ang atën handurawan paagi sa paghambal kag pagsulat. Bisan pa apa kita, makita natën ang mga tinagâ sa mga kumpas kang alima kag ekspresyon kang uyahën. Amo nga kanugon kon ang paggamit natën kang pulong itugyan natën sa AI. Kon himuon natën dya, daw ginatugyan man natën sa makina ang atën dignidad bilang mga tawo nga gintuga kang Diyos.

“The dignity inscribed in each of us by the Holy Spirit can also be seen in our capacity to reflect critically, choose and love freely, and form authentic relationships. No computational system, however sophisticated, can create a heart that gives itself, or a conscience that discerns good from evil. Even when machines excel in efficiency, a human face that asks to be gazed upon remains the center of our history. This human face is the fullness toward the history of moving (150-151),” kuon kang Santo Papa. Indi maislan kang bisan ano nga makina kita nga mga tawo tëngëd kita lamang ang may baratyagën, kag ang kamaan kon ano ang mayad kag ang kadë.

Ang ginatëmëd ko nga kanamit ukon pleasure nga mabatygan sa pagsulat siguro may kaangtanan sa ginhambal nga dignidad kang Santo Papa. Kon nagasulat abi ako ginabuksan ko ang akën kaugalingën para sa ginapanëmdëm ko nga manugbasa kag para mismo sa akën kaugalingën. Ang pagsulat ko siguro daw sangka pagkumpisar sa Ginuo pareho sa ginhimu ni San Agustin. Ukon siguro, ang pagsulat sangka pagpangumpisar gid man. Kag ang pagpangumpisar sangka hirikuton kang tawo, nga bisan indi pa takes hay makasasala, nagapangisëg nga mag-atubang sa Mahal nga Makaaku.

Sa panahon kang kompiyuter, kang internet, kag kang AI mas bëdlay magpakatawo. “In the promises of transhumanism and some post-humanist currents of thoughts, which seek an enhanced and almost disembodied humanity, we recognize a yearning that is of concern to us, namely the need for a fuller life, less exposed to limitations and suffering (149),” hambal kang Santo Papa. Para kanakën ang pagpakatawo amo ang pagbalik sa pulong kag ang paggamit kang pulong para mangin mabëët kita sa atën isigkatawo.

Sa pagbaton kag sa paggamit natën kang teknolohiya pareho kang social media kag AI, nagapadëmdëm gid si Papa Leo XIV nga dapat gamitën natën dya agëd pasunyugon ang komunikasyon natën sa sara kag sara kag indi dapat tugutan nga paghimuslan ang mga imol kag ang mga mahuyang gamit dya. Dapat ang teknolohiya indi mangin paagi agëd pira lang ka tawo ang makaganar. Dapat ang teknolohiya indi mangin rason para maggiyera.

Bilang mga Dëngganën nga Katawhan, higugmaën gid natën ang katarungan kag  ang kalinëngan.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.