Agosto sa Aningalan

By John Iremil Teodoro

DAW harus bilog nga adlaw nagauran kag kada uran ginasundan dya dayon kang pagkapay kang damël nga ambon nga mapara gid ang mga pine tree kag karsada sa atubang kang balkonahe kang container van kateyds namën sa Aningalanja. Ang adlaw indi man makaporma. Ti kundi magënëm-gënëm man ang palibot. Sëbë sa pamatyag kag tuman ka ramig kang klima.

Gusto ko ang amo kadya nga tiyempo. Amo dya ang matuod-tuod nga “bed weather.” Nami man magbasa kag magsulat. Ugaring kulang ako sa ehersisyo hay indi ako maka-walking. Ang uran abi may dara nga hangin nga bisan may payong mabasâ kaw man gihapon. Ti ramig kon mabasâ ang akën t-shirt kag sweatshirt. Kag kon mag-untat man ang uran, damël man ang ambon kag daw mahagnëp gawa magpanaw sa karsada. Kag sara pa, pamatyagan ko daw delikado hay indi ako makita kang mga motor kag iban pa nga sarakyan. Lakâ man lang pero bëdlay rën. Tapos basâ pa ang hilamon kag lauhon ang aragyan nga inas halin sa kateyds namën paagto sa geyt.

Indi man kami ka panghardin kang partner ko nga si Jay sa Hardin Sirena. Pero may sangka bes nga nagsirak gawa ang adlaw mga sangka oras, nakadalikat pa kami ni Jay nga manghilamon rugto. Nagtanëm pa gani tana kang darwa ka gutok kang kakaw. Ako tana, nahilamunan ko ang palibot kang liryo nga nanamian guro sa uran hay duro ang nagturubo nga bata kadya sa anang ingëd. Sa Disyembre siguro basi mamulak liwan dya. Dëag orens dya nga ginbakal ko lang nagligad nga tingadlaw sa baraligyaan sa barangay.

Amo dya ang una nga bes nga nag-istar kami sa Aningalan nga Agosto. Dëlëm, basâ, kag ramig gali rugto kon Agosto. Dapat Lunes pa kami manaog rëgya sa Maybato pero pagbugtaw ko kang Sabado kag aga pa damël rën ang ambon, pagkatapos namën pangape ginhagad ko si Jay nga manaog rën kami. Nagsugot man tana dayon.

Halin kang Miyerkoles asta kang Sabado ti aga kang nagligad nga semana, wara gid namën makita ang Bukid Upaw hay naputos dya kang damël nga gal-ëm. May linya kang kabukidan nga makita halin sa amën balkonahe kag ang Upaw ang pinakamataas.

Istorya kanakën ni Tay Romeo, sangka mangunguma nga gintawo kang 1954 sa Aningalan, kang gamay pa kuno tana asta nga magsolterito, tatlo gid ka bulan nga indi nanda makita ang adlaw. Dya ang mga bulan kang Hulyo, Agosto, kag Setyembre. Taggërëtëm gid kuno hay indi sanda makatanëm kang mga laswa hay wara’t untat ang uran kag baskëg ang hangin. Mas duro pa ang daragkël nga mga puno kang kahoy kato kag wara pa it karsada. Ang ginaagyan nanda inas lang kang mga karbaw nga may ginaguyod nga mga kahoy nga garatong ukon ginauring.

Ang ginikanan nanday Tay Romeo mga taga-Tibiao, Antique. May naghambal kananda nga duro kuno lupa sa kabukidan kang San Remigio nga puwede nanda pangumahën amo nga kang mga 1950 nagsaka sanda rugto sa Aningalan. Tatlo kuno ka adlaw kon panawon halin sa Tibiao paagto sa Aningalan kato nga tiyempo. Nagdara pa sanda kang mga gutok kang kamote kag palawán agëd itanëm. Bastante sa pagkaën kon tingadlaw, ugaring kon magtag-ururan gani, taggërëtëm man. Duro ang nagapangayës lang. Ang kayës (Dioscorea hispida) sangka ilahas nga kararoton nga makahirilo pero mahimu kaënën basta iproseso kag rahaën lang kang mayad agëd mabëël ang hilô. Ti amo lang dya kuno ang makaën kang mga tawo hay wara tana dya ginakutkot kag ginakaën kang mga baboy talunon. Ang mga tanën nanda abi nga mga kamote kag pati ang mga ilahas nga ube ginaudakan kang mga ilahas nga sapat.

May mga pamilya gani kuno kato nga tëngëd indi rën nanda maagwanta ang gëtëm, nagpaamulya rën lang sa Palawan, Tablas, kag Mindanao.

Iwat gid man ang pagkaën rëgya sa Aningalan kadya nga Agosto. Wara it mabakal nga laswa. Wara nagapananëm hay maluo man lang ang kon ano man nga itanëm nanda. Wara gid it petsay, kamatis, pipino, kag lettuce sa hardin nanday Nene kag Dwight, ang tag-iya kang lupa nga ginaarkilahan namën. Daw namag-o man ako. Hambal ko kay Jay, dapat may pag-ën kami nga greenhouse para bisan karan-ën lang namën nga laswa makatanën kami bisan Agosto.

Mayad-ayad lang siguro kadya hay may iban rën nga parangabuhian ang mga tawo sa Aningalan magluwas sa pangpanguma. Ang iban nga pamilya may mga miyembro rën nga naga-OFW ukon indi gani nagaobra sa Manila, sa Iloilo, o sa San Jose. Kato kang wara pa si Ani, ang amën nga sarakyan, may naarkila kami ni Jay nga taxi sa Iloilo pauli sa Maybato nga taga-Aningalan ang drayber. Nagdiretso pa gani tana pa-Aningalan hay mabëël kuno tana kang mga laswa nga dar-ën na pabalik sa Iloilo agëd ibaligya. Kadya kon may kuwarta kaw, dali lang mag-motor paagto sa banwa agëd manindahan. Mag-andam lang sa pagdrayb kon damël ang ambon sa karsada.

Pero ginapanëmdëm ko man ang mga imol nga mangunguma rugto sa Aningalan. Ang iba gani mga taga-Osorio pa, ang barangay sa unahan, nga nagapananëm sa binit-karsada rugto paagto sa greenhouse kang probinsiya. May hayëb-hayëb sanda rugto nga ginabaligyaan nanda kang laswa. Kadya guro wara sanda it mabaligya.

Kang Biyernes nagnaog kami ni Jay sa banwa kang San Remigio. Nag-agto kami sa Munisipyo agëd mamangkot parte sa mga kinahanglan isumiter kon magpatindëg kami kang gamay nga building sa Aningalan. Sa sagwa kang munisipyo, may sangka sidecar kang traysikël nga butâ kang mga pipino kag kalabasa. Siguro, hambal namën, sa naidalëm nga parte kang San Remigio kag asta sa Sibalom okey tana ang mga tanëm nanda hay indi tam-an ka dëlëm kag ka basâ.

Agosto sa Aningalan. Maambon kag mauranën. Wara it mga laswa, it mga istroberi. Pero gusto man namën gihapon rugto. Wara man siguro it lugar nga daw paraiso lang gid pirme. Hëlatën lang namën ang tingadlaw, ang panahon nga ang Aningalan daw paraiso gid.

***

Si John Iremil Teodoro nga taga-San Jose de Buenavista, Antique sangka full professor sa Departamento kang Literatura kang De La Salle University sa Manila kon diin tana ang direktor kang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center. Nangin Sekretaryo Heneral tana kang Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Ginbaton na ang S.E.A. Write Award halin sa Kaharian kang Thailand katong 2019.